Ez da eguneroko gauzak egiteko beharrezkoa ekonomia-eraginko

Ezarpena

Alde positiboaren ezarpena

Lagunok, gaurko galderari begira —“Ez da eguneroko gauzak egiteko beharrezkoa ekonomia-eraginkortasuna lortzea?”— alde positibo gisa, argi eta garbi esan dezakegu: ez, ez da beharrezkoa. Eguneroko jarduerak —etxean janaria prestatzea, lorategian lan egin, seme-alabei laguntzea, ibiltzea, mintzatzea, lo egitea— ez dira enpresa baten bilanteei jarraitu behar dioten prozesuak. Bizitza ez da kontabilitate-liburu bat; ez da produktibitate-grafiko batean neurtu behar.

Lehenengo argudioa: bizitza humana balio subjektiboetatik sortzen da, ez unitate ekonomikoetatik. Pertsona batek ordu erdi igarotzen badu sukaldean bere amarekin ogi freska egiten, ez du “eraginkortasun” neurriekin neurtu behar hori. Harreman soziala, sentimendua, tradizioa —hauek dira benetako ekonomia, barne-ekonomia giza horrek. Ekonomia-eraginkortasuna aplikatzea horrelako egoeretan, banaketaren mekanismo bat da: bizitza guztia merkatuaren logikara murriztea.

Bigarren argudioa: eraginkortasunaren kultuak presio psikologikoa sortzen du, eta horrek gaitzak eragiten ditu. Gaur egun, jende gehienak sentitzen du “denbora gutxi” duela, ez horregatik denborarik ez duelako, baizik eta denbora guztia optimizatu behar duela uste duelako. Telebista-programa azkarrentzat saltzen duzu? Beroa hobeto uzten duzu? Ogi freskaren usaina baztertzen duzu? Eraginkortasunak prezioak ditu: poesiaren galera, lasaitasunaren galera. Eguneroko jarduerak bizitzeko asmoak ez ditu eraginkortasunean oinarritu behar —baizik eta esentziatan.

Hirugarren argudioa: historikoki, gizarte askok funtzionatu dute eraginkortasun ekonomikoaren kanpoan. Piramideak eraiki ziren, herriak eraiki ziren, musika sortu zen, literatura idatzi zen, elurretan baserritarrek bizirik iraun zuten — eta horiek ez ziren “unitate/kostu” kalkuluetan oinarritu. Komunitateek elkartasunaren gainean eraikitzen ziren, ez efizientziaren gainean. Erromatar inperioa kolapsatu zen “eraginkorra” izan zelako? Ez. Kolapsatu zen justizia, oreka eta arduragabetasun sozialaren falta dela eta.

Eta laugarrena: teknologiak eraginkortasuna “behartzen” digu, baina horrek ez du esan nahi beharrezkoa denik. Izan ere, aukera izan genezake: aukeratu dezakegu tren batera igerilekura joatea, ordubete irauten duena, baina paisaia gozatuz, aire freskoan, pentsamenduan. Edota, helikoptero batean bidaiatu, minutu 15ean, baina isolaturik, kezkaturik, gastu handitan. Aukera hori izatea —eta aukeratzea— da giza askatasuna. Ekonomia-eraginkortasuna ez da beharrezkoa; izan liteke aukera, baina ez da moralizatu beharreko norma.

Beraz, esango dugu: eguneroko jarduerak ez dira fabrika-beltzak. Eguneroko jarduerak bizitza dira. Eta bizitzak ez du kontrole-raketa behar —baizik eta arduragabetasun pixka bat, maiteminduraz beteriko begirada bat, eta bakea.

Alde negatiboaren ezarpena

Eskerrik asko, moderadorea.

Gaurko tesiari aurka eginez —“ez da beharrezkoa ekonomia-eraginkortasuna”— esango dugu: bai, beharrezkoa da. Ez besterik gabe praktikarako, baizik eta biziraupenerako, justiziarako eta etorkizunerako.

Lehenengo argudioa: baliabideak mugatuak dira, eta hori ez da ideologia, baizik eta erreala. Ura, lurra, energia, elikagaiak —hori guztia finitua da. Munduak 8.000 milioi pertsona ditu. Eguneroko jarduerak “eraginkortasunik gabe” egitea —adibidez, ur gehiegi erabiltzea garbitzerakoan, energia gastatzea behar bezala isolatutako etxe batean, edo elikagaiak hondatzea— ez da innocentzia, baizik eta arduragabetasuna. Eraginkortasuna ez da luxua: biziraupeneko tresna da.

Bigarren argudioa: ekonomia-eraginkortasuna justizia sozialaren oinarria da. Irakurri nahi baduzu liburu bat, bidean metroan, ezin baduzu lanpostu bat utzi ordu erdi lehenago, ezin diozu lagundu seme-alabari zure telefono “inefiziente” batekin —horrek esan nahi du eraginkortasunaren falta zure eskumena mugatzen duela. Gizarte justu batean, denek izan behar dute aukera: aukera hori lortzeko, sistemak eraginkorrak izan behar ditu. Osasun-sistemak, garraio-sistemak, hezkuntza… dena. Eguneroko jarduerak sistema horietan dute oinarria, eta sistema horiek ezin dute funtzionatu eraginkortasunik gabe.

Hirugarren argudioa: eraginkortasuna ingurumen-iraunkortasunaren gakoa da. Lurra berotzen ari da. Basoak suntsitzen ari dira. Itsasak plastikoz bete. Eguneroko jokabide “sinple” bat —adibidez, auto bakarreko ibilbidea lanean— eragin handia du planeta mailan. Eraginkortasuna ez da abstrakzio bat: da “unitate bakoitzeko emaitza gehien” lortzea, baina horrek esan nahi du “kalte gutxien” ere. Beraz, etxean argiak itzaltzea, garraio publikoa erabiltzea, elikagaiak planifikatzea —hauek ez dira “merkatu-logikako menpekoak”, baizik eta planetaren baldintzapekoak.

Eta laugarren argudioa: eraginkortasuna ez da kontrako gauza sentimenduari, baizik eta haiei laguntzeko tresna. Ez da ondoan eser naitekeela eta esan: “maiteminduraz baino ez dut behar”. Bai behar duzu. Baina maiteminduraz bizi ahal izateko, ura behar duzu, janaria behar duzu, denbora libre behar duzu. Denbora hori lortzeko, jarduera asko automatizatu, antolatu, optimizatu behar dituzu. Ez da poesia desagertzen eraginkortasunean —baizik eta poesia sortzeko espazioa sortzen da.

Laburbilduz: ekonomia-eraginkortasuna ez da etikaren aurka, baizik eta etikaren laguntzailea. Ez da giza esentziaren aurka, baizik eta biziraupenaren premisa. Egia da: ez da bizitza osoa kalkulagarria. Baina ezin dugu ukatu: mundu honetan bizi garela, eta mundu honek arauak dituela. Eraginkortasuna ez da xarma —da arau horien arteko bat.

Ezarpenaren ezeztapena

Alde positiboaren bigarren eztabaidailaren ezarpen ezeztapena

Eskerrik asko, moderadorea.

Alde negatiboak dio: “Baliabideak mugatuak dira, eta horregatik eraginkortasuna beharrezkoa da.” Baina, lagunok, begira: nori ematen diozu “beharrezkotasun” hori bere gain?” Eraginkortasunaren diskurtsoa beti datorkigu goitik behera: inperioetik, kapitalismoaren logikatik, industriaren arrastotik. Eta orain esaten digute: “8.000 milioi gara, eta ezin dugu gehiegi gastatu.” Bai, 8.000 milioi gara —baina 10 pertsonak hartzen dute munduko aberastasunaren %50? Eta 20 herriak sortzen du munduko isuri kutsagarrien %80?

Ez da baliabideen falta —da banaketaren galera.

Zergatik ez diote “eraginkorra” izatea beharrezkoa dela esaten bankuei, enpresei, armadiei? Zergatik bakandu eguneroko jendea? Zergatik esaten digute amari: “Ogi freska egiten duzu? Horrek kostu du!” Baina ez diote esaten Elon Musk-i: “Sateliteak bota zerura? Horrek kostu du!” Eraginkortasuna ez da neutrala —hauxe da: kontrol-mekanismo politikoa.

Eta beste puntu bat: alde negatiboak dio eraginkortasuna dela justizia sozialarena oinarria. Baina… justizia soziala lor daiteke eraginkortasunaren kanpoan? Bereziki, komunitateetan non laguntza elkartasunez dator, ez merkatu-logikaz. Adibidez: baserritar batek bere ondarea partekatzen du giro larrian dagoen lagun batekin —ez unitate/kostu kalkulurik, ez fakturarik. Horixe da benetako sistema eraginkorra: giza-sistema.

Eta osasun-sistemari dagokionez: bai, sistema eraginkorrak behar ditugu —baina “eraginkorra” izatea ez dakar automatikoki justizia. Osasun-sistema amerikarra teknologikoki “eraginkorra” da —baina milioika pertsona gaixo daileku gabe. Sistema britainiarra “inefiziente” dela esan daiteke —baina unibertsala da. Eraginkortasuna ez da justizia —balioak dira justizia.

Eta azkenik, ingurumenari buruz: “Auto bakarreko ibilbidea kaltegarria da”, esaten du alde negatiboak. Bai, kaltegarria da. Baina zer da erruduna? Eguneroko pertsona, edo garraio-poltika publikorik ez sortzea? Hirietan biziko ginen eraikuntza-plangintza txarrari esker, lanean autoz joatea “nahigabekoa” bihurtu zaigu. Ezin dugu eraginkortasunaren karga jende arruntean jartzea, sistemen akatsak konpondu gabe.

Beraz, eraginkortasuna ez da “beharrezkoa” —beharrezkoa da pentsatzeko modu bat aldatzea. Ekonomia-eraginkortasuna aplikatzea eguneroko bizitzan ez da irtenbiderik —arazoaren iturburua bera da.

Alde negatiboaren bigarren eztabaidailaren ezarpen ezeztapena

Esan du alde positiboak: “Bizitza humana balio subjektiboetatik sortzen da.” Oso ederki esanaldia —baina… norrek du subjektibotasun hori disfrutatzeko aukera? Nire lagun batek sukaldean ogi freska egiten du bere amarekin —baina nik 6 lanpostutan nago, eta ez dut amarekin deigarri bat ere egiteko denborarik. Bere “subjetibotasuna” nik ezin dut. Bere “lasaitasuna” nik ezin dut. Bere “tradizioa” nik ezin dut —lanpostu mugagabe batek hustu baitzait.

Horixe da arazoa: alde positiboak poetikoki defendatzen du sentimendua, baina ez du kontuan sistemak nori uzten dizkion aukerak. Maiteminduraz bizi nahi naiz —bai —baina maiteminduraz bizi ahal izateko, lehenbailehen, jan behar dut. Ur garbia edan behar dut. Denbora libre izan behar dut. Eta horiek lortzeko, sistemak eraginkorrak izan behar ditu.

Eta zeuk diozu: “Erromatar inperioa kolapsatu zen justizia falta dela, ez eraginkortasunagatik.” Bai. Baina Erromatar Inperioa ez zen “inefiziente” izan —alderantziz! Ospetsua zen bere logistikagatik, bideen sareagatik, administrazioan. Kolapsatu zen justizia eta oreka falta delako —eta justizia hori mantentzeko, baliabideak modu eraginkorrean banatu behar ziren. Eraginkortasuna ez da justizia —baina justizia ezin da baliabideak ahantzi gabe existitu.

Eta beste puntua: tren batera igerilekura joatea, paisaia gozatuz. Oso eder. Baina… zergatik ezin dute guztiak joan tren horretara? Zergatik da lasterbidea estaldurik, eta tren motela aire hutsean? Zergatik ezin dut nik paisaia gozatu, ordubete luzea dela eta lanpostura joan behar dudalako? Poesia ez da eraginkortasunaren aurka —prieskaitzerik ez duen sistema batean dago soilik.

Eta azkenik, teknologiak “aukera” ematen digula diozu. Baina aukera hori berdin banatuta dago? Niri ez zaitu ematen. Nik ez dakit helikoptero batera igo —ez dut pasaporterik, ez diru, ez denborarik. Zure “aukera askea” nik ez dut. Beraz, ezin dizut esan: “bizitza ez da fabrika-beltza.” Nik fabrika-beltzan nago —eta beltza da.

Horregatik esaten dugu: eraginkortasuna ez da poesia suntsitzen duen tresna —poezia sortzeko espazioa irekitzen duen tresna da. Denbora liberatu, energia optimizatu, baliabideak babestu —horiek gabe, ez dago maiteminduraz, ez dago lasaitasunik, ez dago bake. Eraginkortasuna ez da xarma —da oinarrizko baldintza. Mundu honetan bizi garela, eta mundu honek arauak dituela —eta arau horien artean, eraginkortasuna da bizirik egoteko bideetako bat.

Galdera eta erantzuna

Alde positiboaren hirugarren eztabaidailaren galderak

Alde positiboaren hirugarren eztabaidailaren galdera eta erantzunaren edukia eta alde negatiboaren erantzuna

Hirugarren eztabaidailaria (alde positibotik):
Eskerrik asko, moderadorea.

Lehenengo galdera alde negatiboaren lehen eztabaidalariari:
Diozu baliabideak mugatuak direla eta horregatik ekonomia-eraginkortasuna beharrezkoa dela eguneroko jardueretan. Ondo. Baina esango didazu: zergatik ez da Tesla-en satelite-sareak (Starlink) “eraginkorra” kontsideratzen, non milioi bat euro gastatzen diren internet jotzeko espaziora sateliteak bidaltzeko —baina nik, etxean olioz lanpara pizten dudanean, “inefizientea” naiz? Nire lanpara satelite batek baino kutsu gutxiago uzten du, eta merkeagoa da. Zergatik ni ni nekatzen nauzu “eraginkorra” izateko, eta Elon Musk ez?

Lehen eztabaidailaria (alde negatibotik):
Sateliteek zerbitzu estrategikoak eskaintzen dituzte: komunikazioa, segurtasuna, ikerketa zientifikoa. Ezin ditugu konparatu lanpara bat eta sare global bat.

Hirugarren eztabaidailaria (alde positibotik):
Ah! Beraz, eraginkortasuna ez da teknikoki neurtzen —baizik eta nori zerbitzatzen dion arabera. Eraginkortasuna ez da neurkizuna —da balio-judizioa. Eskerrik asko.

Bigarren galdera alde negatiboaren bigarren eztabaidalariari:
Esan zidanezu: “Niri ez zaitu poesia eskaintzen sistema batek.” Bai, ondo ulertu zaitut. Baina orduan, zergatik proposatzen duzu poesiaren ordez eraginkortasuna? Ez ba ote sistemak aldatu beharko, poesia guztiei sarrera emateko? Zergatik ez diozu esaten lanpostuari: “Zerbait gaizki dago, nik poesia nahi dut”? Zergatik aukeratzen duzu gure janari-ordua automatizatzeko, baina ez duzu aukeratzen lanegun laburragoa izateko?

Bigarren eztabaidailaria (alde negatibotik):
Automatizazioak denbora liberatzen du —eta denboran sortzen da poesia. Ezin dut lanegun laburragorik eskatu, baina efizientzia bidez lor dezakegu.

Hirugarren eztabaidailaria (alde positibotik):
Beraz, poesia “ondorio” bat da, ez helburu bat. Maite zaituzun pertsonarekin ogi freska egitea ez da garrantzitsua —ez baitu “unitaterik”. Nik poesiaren aurrean jaisten naiz, zu unitate-kalkuluaren aurrean. Horixe da desberdintasuna.

Hirugarren galdera alde negatiboaren laugarren eztabaidalariari:
Imagina dezagun: mundu bat non guztiok igerilekura joaten garen tren batera, paisaia gozatuz, ordubete luzea dela eta. Ez dago lasterbiderik. Ez dago helikopterorik. Denek poesia partekatzen dugu. Baina produktibitatea %30 jaitsi da. Zer gertatzen da? Ekonomia kolapsatzen da? Ez. Gizarte osoa aldatu egin da. Orduan, zergatik diozu “beharrezkoa” dela eraginkortasuna, baldin eta gizarte osoa beste balio batez gidatzen bada?

Laugarren eztabaidailaria (alde negatibotik):
Baina mundu horretan, nork ordaintzen du trenak? Nork garbitzen du igerilekua? Nork hornitzen du energia? “Poesia” ezin da airean bizi. Oinarrizko zerbitzuak behar ditu.

Hirugarren eztabaidailaria (alde positibotik):
Eta mundu honetan, nork ordaintzen du bankuek sortutako krisek? Nork ordaintzen du kutsadurak? “Eraginkortasuna” ere airean bizi da, nolabait.

Alde positiboaren galdera eta erantzunaren laburpen txikiaren edukia

Hirugarren eztabaidailaria (alde positibotik), laburpen txikia:
Ikusi dugunez, alde negatiboak “eraginkortasuna” beharrezkotzat aurkezten du —baina bere erantzunek erakusten dute ez dela neutrala: beti da nori baliabideak banatzen zaizkion arabera. Ez da eraginkortasun falta gure arazoa —da banaketaren injustizia. Gure galderak erakutsi dute: eraginkortasuna ez da lege natural bat —da aukera politikoa. Etorkizuna “poesiarekin” edo “grafikoekin” eraikiko denean, gauza jakina: grafikoek ez dute irribarria ematen.

Alde negatiboaren hirugarren eztabaidailaren galderak

Alde negatiboaren hirugarren eztabaidailaren galdera eta erantzunaren edukia eta alde positiboaren erantzuna

Hirugarren eztabaidailaria (alde negatibotik):
Eskerrik asko, moderadorea.

Lehenengo galdera alde positiboaren lehen eztabaidalariari:
Diozu etxean ogi freska egitea ez dela neurtu behar “eraginkortasunean”. Ondo. Baina esango didazu: zure amak ogi freska egiten du, baina zuk ezin diozu lagundu, lanpostuan ari zaudelako 12 orduz. Zure maitemindura “libre” da, baina zure denbora ez. Orduan, zure maitemindura benetan osasuntsua al da, mendekotasun handia duela lanpostu batekiko?

Lehen eztabaidailaria (alde positibotik):
Maitemindura ez da “osasuntsua” izateko programa —da existitzea. Denbora gutxiago badut, maitemindura handiagoa izango dut. Sentimenduak ez dira ordu kopuruarekin neurtzen.

Hirugarren eztabaidailaria (alde negatibotik):
Baina sentimenduak ezin dira jan. Ezin dira ospitalean eraman. Ezin dira igerilekuraino eraman tren batera. Zure maitemindura “osasuntsua” da, baina isolaturik. Mundu errealean bizi garela ukatu gabe, eraginkortasunak espazioa ematen digu sentimendu horiei. Zure filosofia adimentsua da —baina ez du sukaldea berotzen.

Bigarren galdera alde positiboaren bigarren eztabaidalariari:
Diozu historikoki gizarteek funtzionatu dutela eraginkortasun ekonomikoaren kanpoan. Baina… baserritarrek ez zuten elikagaiak hondatzen. Ez zuten ura bota. Ez zuten erreparo gaberik. Zergatik deitzen diezu “inefiziente” haien praktikak, gaur egungo “modan” daudenean? Permakultura, soberania alimentarioa, zero-hondakinak —hauek ez dira “poetikoak”, hauek dira eraginkortasun ekologikoa. Zergatik baztertzen duzu zure etorkizuna zure aurrean duzula?

Bigarren eztabaidailaria (alde positibotik):
Baserritarrek ez ziren “eraginkorrak” merkatuaren arabera —bai, baina elkartasunaren arabera bizi ziren. Eraginkortasun ekologikoa ez da merkatu-logikaren parte —autonomia eta elkarkidetzarena da.

Hirugarren eztabaidailaria (alde negatibotik):
Orduan, zuk deitzen diozu “eraginkortasun ekologikoa” zure tradizioei —nik deitzen diot “biziraupeneko logika”. Izena aldatu —edukia berbera da. Ezin duzu ukatu: efizientzia ekologikoa gabe, ez dago etorkizunik. Ez dago poesiarik. Ez dago ogirik.

Hirugarren galdera alde positiboaren laugarren eztabaidalariari:
Diozu aukera izatea da giza askatasuna: tren batera sartu edo helikoptero batera igo. Baina… zure “aukera askea” nik ez dut. Ez dut dirurik, ez dut pasaporterik, ez dut denborarik. Zergatik aurkezten duzu nire mugekiko askatasuna zure mugekiko askatasun bezala? Zure askatasuna nire esklabotasunaren gainean eraikitzen bada, zure askatasuna benetan asko al da?

Laugarren eztabaidailaria (alde positibotik):
Askatasuna ez da guztiontzat berbera —baina ezin dut ukatu nire ahalmena pentsatzeko. Nik pentsatzen dut mundu bat non guztiok tren batera sartzen garen. Zure erantzuna beti da: “ezin da”. Nik esaten dut: “egin dezagun”.

Hirugarren eztabaidailaria (alde negatibotik):
Baina mundu bat “egin dezagun” esatearekin ez da eraikitzen. Betonua behar da. Energia behar da. Denbora behar da. Eta horiek lortzeko, eraginkortasuna behar da. Ezin duzu “poesia” eraiki oinarri gabe.

Alde negatiboaren galdera eta erantzunaren laburpen txikiaren edukia

Hirugarren eztabaidailaria (alde negatibotik), laburpen txikia:
Ikusi dugunez, alde positiboak defendatzen du sentimendua, tradizioa, poesia —baina ez du erantzuten: nork ordaintzen ditu? Nork garbitzen ditu? Nork baimentzen du? Bere idealismoak ez du kontuan hartzen mundu fisikoa. Eraginkortasuna ez da poesiaren aurka —da poesiaren oinarria. Urrik ez baduzu, ezin duzu kanta egin. Denborarik ez baduzu, ezin duzu maiteminduraz bizi. Eraginkortasuna ez da xarma —da oihal bat, poesiaren papera azpian jarri ahal izateko.

Eztabaida askea

Alde positiboaren 4. eztabaidailaria:
Baietz diozue eraginkortasuna beharrezkoa dela… baina esan iezued niri: noiz izan zen azken aldiz “inefizientea” izatea poesia? Noiz izan zen lasterbidean joatea paisaia ikusteko? Noiz izan zen amari esatea: “Geroago etorriko naiz, tren motela hartuko dut”? Zuek diote “baliabideak mugatuak direla”, baina zuen “eraginkortasunak” beti aukera berberak eskaintzen dizkie botere handiek. Elon Musk-ek sateliteak jaurtitzen ditu espaziora —eta horrek “eraginkortasunik” gabea dela esaten duzue? Ez! Horrek “merkatu globalerako estrategia” dela esaten digute. Baina nik ogi freska egiteak “inefizientea” dela? Bai! Horixe da hipokresia: eraginkortasuna ez da neurri teknikoa —da kontrol-mekanismoa. Gizon batek minutu bat igaro dezake bere seme-alabaren aurpegia ukituz —eta ez dago unitaterik neurtzeko. Eta orain esango didazue: “horixe da inefizientea”? Baietz badiozue, orduan esango dizuet: zuek sozialetik kanpo zoaz.

Alde negatiboaren 4. eztabaidailaria:
Poesia? Nik ere maitatzen dut poesia. Baina ez dakit nik poesia irakurtzen, 6:00etan lanean sartu behar dudanean, autobusa galdu ondoren, eta 5 urtez ez izan dudan soldata handirik jasotzean. Zu poesiaz hitz egiten duzu, baina nik poesia soilik ikusten dut ordubete librean —eta ordubete hori lortzeko, sistemak eraginkorrak izan behar ditu. Ez dut nahi helikoptero batean ibiltzea —nai nahi dut tren batean ibiltzea, eta ez galdutako lanpostu bat izatea! Eraginkortasuna ez da luxua —da erronka soziala. Nola izango da “subjetibotasuna” komuna, baldin eta subjetibotasuna klase ekonomiko batekin bakarrik datorrenean?

Alde positiboaren 3. eztabaidailaria:
Ongi! Ordua liberatu nahi duzu? Baina zer da “ordua”? Denbora kronologikoa edo denbora esperientziatik osatua? Tren batean joatea minutu 15ekin baino ordubete luzeagoa dela esaten duzue —baina tren motela batean, iparralderanzko itsasoa ikusten dutenean, zerua grisa denean, eta haizeak leihoa jotzen duenean… ordua luzeagoa da, baina aberatsagoa. Eraginkortasunak denbora moztu egiten du —denbora zatikatzen du: 8:00-9:00 lan, 9:00-9:30 deskanstillo, 9:30-10:00 seme-alabari eskuak heldu. Baina maiteminduraz bizitzeko, denbora zati horiek apurtu behar dituzu. Eta horretarako, ez da “unitate/kostu” analisirik behar —baizik eta atsedenaldi bat. Maitemindura ezin da programatu.

Alde negatiboaren 2. eztabaidailaria:
Baina zein da “maitemindura” urrez estalita dagoenean? Zein da “lasaitasuna” urrik ez dagoenean? Zein da “poesia” gosez? Nik ere nahi dut lasai ibili, baina ez dakit nik “lasai” ibiltzen, egoera ekonomikoan sartuta nagoenean. Eraginkortasunak ez du poesia suntsitzen —poesia lortzeko bidea irekitzen du. Elikagai-sistema efizientea bada, janari gutxiago hondatuko da, eta pertsona gehiagok jan dezakete. Garraio publiko eraginkorra bada, guztiok trenan ibili gaitezke —eta paisaia ikusi. Ez da poesia sistema batean dagoela esaten —baizik eta sistema horrek poesia posible bihurtzen duela. Ez duzu “libre” ibili ahal, bideak monopolizatuta badaude auto pribatuen kez.

Alde positiboaren 2. eztabaidailaria:
Eta nor kontrolatzen du sistema hori? Zu “eraginkortasun eraginkorra” nahi duzu —baina historiak irakatsi digu: “eraginkorra” dena askotan izan da inhumanua. Auschwitz-en “prozesuak” eraginkorrak ziren. Koloreztatutako kartoiak banatzen ziren —“ezker, eskuin”. Ez da moralik “eraginkortasun” grafiko batean. Gure eguneroko jarduerak ez dira prozesu industrialak. Nik ez dakit “optimizatu” nahi nire amarekin izandako elkarrizketa. Ez dakit “neurtu” nire barreak. Eta ez naiz prest “balantze” batean jarri nire seme-alaben barreak.

Alde negatiboaren 3. eztabaidailaria:
Baina ez da “Auschwitz” etxean ogi egitea! Ez da nazismoa energia aurrezteko intentsioa! Horrelako analogia basatiak ez dituzte baimendu eztabaida serio batean. Eraginkortasuna ez da totalitarismoa —da ahalmena: ahalmena jan edonorentzat, ahalmena aire garbia arnasteko, ahalmena denbora librea izateko. Ez da “optimizatu” nahi dugun amarekin izandako elkarrizketa —baizik eta ziurtatu nahi dugun milioika amak ez dituztela galdu elikagaien prezioen miopia politikoagatik. Eraginkortasuna ez da etika —baina etika ezin da funtzionatu errealitate fisikorik gabe.

Alde positiboaren 1. eztabaidailaria:
Eta zer da “errealitate fisikoa”? Lurra finitua da, esaten duzue. Bai. Baina gaur egungo munduan, elikagai gehiago hondatzen da janarik ez dutenen kopurua baino. 1.300 milioi tonak, urtero. Eta zer esaten duzu horri buruz? “Eraginkortasuna falta da”? Ez! “Banaketa falta da!” Errealitate fisikoa ukatzen ez badugu, errealitate soziala ukatzen ari gara. Eta errealitate sozial horretan, “eraginkortasuna” beti erabiltzen da langileei presioa egiteko: “Lasterago, gehiago, hobeto”. Ez da “planetaren ongizatea” kontuan —baizik eta merkatuaren logika. Zerbitzariez hitz egiten duzue —baina zerbitzuak automatizatzen dituzue, eta langileen eskumena murrizten duzue. “Efizientea” izatea, askotan, “langilegabetua” izatea da.

Alde negatiboaren 1. eztabaidailaria:
Eta zer esango dizkiogu milioi bat pertsonari, inguru kutsatuan bizi direnei, ur txararekin? “Zu ez zara eraginkorra”? Ez. Baina sistema eraginkorragoak sortuz gero, horietako asko salbuetsi ahal lirateke. Ez da “banaketa” soilik —biak behar ditugu: banaketa justua eta eraginkortasun teknikoa. Ezin dugu “elkartasunez” bizi, baliabideak behin betiko agortzen badira. Elkartasuna ezin da izan ihesbide bat erreala ukatzeko. Planetak “balio subjektibotasuna” ez du jasaten —planetak lege fisikoak ditu. Beraz, “bizitza” miresmitzeko, lehenik, bizirik egon behar dugu. Eta bizirik egotea, askotan, “eraginkorra” izatea da.

Azken ondorioa

Alde positiboaren azken ondorioa

Lagunok, entzun ditugu alde negatiboaren argudioak: baliabideak mugatuak dira, ingurumena krisian dago, sistema eraginkorrak behar ditugu... Eta guztia egiazkoa da. Baina gure galdera hau zen: “Ez da eguneroko gauzak egiteko beharrezkoa ekonomia-eraginkortasuna lortzea?” Eta gure erantzuna oraindik baietz da: ez da beharrezkoa.

Ez da beharrezkoa, ez horren matematika puruagatik, ez halako presiorik sortzeko giza jokabide guztietan. Ez da beharrezkoa ogi freskaren usainaz gozatzeak unitate/kostu jakin bat bete behar duenik. Ez da beharrezkoa amarekin deigarria egiteak “denbora efizientea” izan behar duenik. Ez da beharrezkoa ibiltzeak helikoptero baten abiaduraz egon behar duenik.

Gaur egun, “eraginkortasuna” hitza ez da teknikaria soilik —da moralizazioaren tresna. Guk “inefizienteak” garela sentitzen dugu janaria prestatzeagatik, gelditzeagatik, mintzatzeagatik. Baina zergatik ez dugu sentitzen “inefizienteak” garela enpresa handiak airea kutsatzen dituztenean? Zergatik ez dugu esaten “horrek ez du eraginkortasunik” bankuei milioika euro transferitzean?

Eraginkortasuna ez da neutroa. Erabiltzen da kontrolatzeko. Presiona sortzeko. Banaketaren arazoak pertsona bakoitzaren gainean jartzeko. “Zuk ez zara eraginkorra” esatea errazagoa da “sistema okerra da” esatea baino.

Baina esango dugu beste aldiz: bizitza ez da fabrika-beltza. Bizitza da amarekin sukaldean igarotzen den ordua. Da igerilekura tren batera joatea, ordubete luzea bada ere, paisaia begietan. Da seme-alabaren esku heldu eta pentsatzea: “ez dut besterik behar”.

Eta horretarako ez da beharrezkoa ekonomia-eraginkortasuna. Horretarako beharrezkoa da bakea. Beharrezkoa da lasaitasuna. Beharrezkoa da maitemindura. Eta horiek ezin dira optimizatu. Horiek ezin dira automatizatu. Horiek ezin dira neurtu.

Beraz, ez da beharrezkoa. Baina bai: aukera izan behar dugu. Aukera izan behar dugu “inefiziente” izateko. Aukera izan behar dugu gelditzeko. Aukera izan behar dugu maiteminduraz bizi nahian. Eta aukera hori da giza askatasuna. Askatasun hori babestu behar dugu —ez eraginkortasunaren mekanismoekin, baizik eta haien kontrako iraultze sozial batekin.

Alde negatiboaren azken ondorioa

Entzun ditugu alde positiboaren hitzaldiak —poesia, maitemindura, paisaia, amarekin ogi egitea… Oso eder guztia. Baina gure galdera ez zen estetikoa —da praktikoa: nola bizi mundu honetan?

Mundu honetan bizi gara non ura gutxitzen ari da. Non energia ez da infinitua. Non hiriak bustiak daude autoz. Non ertaineko familiak ezin dituzte osasun-kontsulta batera joan, denbora falta delako, sistema astunak dituelako. Mundu honetan, eraginkortasuna ez da xarma —da bizirik egoteko tresna.

Ez dugu uste poesia suntsitzen duela eraginkortasunak. Ez. Poesia suntsitzen du eraginkortasunaren faltak. Nik ezin dut paisaia gozatu tren batera joateko, lanpostua utzi ezin duelako. Nik ezin dut amarekin ogi egiten igarotzen den ordua baliogabetu, 6 lanpostutan nagoelako. Nik ezin dut “maiteminduraz” bizi, janaria ere ez duelako.

Horregatik esaten dugu: eraginkortasuna ez da helburua —da bidea. Bidea denbora libre lortzeko. Bidea ur garbia eta janaria lortzeko. Bidea planetaren etorkizuna babesteko. Eraginkortasuna ez da kontrako gauza sentimenduari —kontrako gauza da urkatzea, hondakina, ustiapena.

Eta ez da aukera politikorik besterik. Ez da “aukera askea” tren edo helikoptero batera igo, baldin eta sistemak ez badu bide hori irekitzen. Sistemak ireki behar ditu. Garraio publikoa eraginkorra izan behar da. Energia iturriz garbiak eraginkorrak izan behar ditu. Baliabideak justuki banatu behar dira.

Zuk diozu: “banaketaren arazoak dira, ez eraginkortasunarena”. Bai. Baina banaketa justua ezin da gauzatu baliabideak ahantzi gabe. Justizia ekologikoa ezin da gauzatu baliabideak galtzen jarraituz. Eta horretarako, eraginkortasuna ezinbestekoa da.

Ez dugu poesia suntsitzen nahi. Ez dugu maitemindura desagerrarazten nahi. Aldiz, poesia eta maitemindura bultzatzen nahi ditugu —eraginkortasunak sortzen duen espazioan. Denbora hori, energia hori, bake hori —hauek ezin dira eman “inefizienteki” funtzionatzen duen sistema batek.

Mundu honetan bizi garela, eta mundu honek arauak dituela. Eta arau horien artean, eraginkortasuna da biziraupenerako bideetako bat. Ez da dena. Baina ezin da ukatu. Ez da beharrezkoa? Bai, beharrezkoa da —ez jarrera gisa, baizik eta oinarrizko premisa gisa. Ez da poesia, baina poesiaren oinarria baizik.