Мемлекет жыныстық теңдікті қорғау үшін заң қабылдау керек пе?

Кіріспе сөз

Оң кіріспе сөз

Сәлеметсіздер ме, құрметті қарсыластар және тыңдаушылар! Біз бүгін «Мемлекет жыныстық теңдікті қорғау үшін заң қабылдау керек пе?» деген тақырыпта таласамыз. Біздің позициямыз: ИӘ, мемлекет міндетті түрде заң қабылдауы керек. Неліктен?

Бірінші дәлел: Заң – қоғамдағы теңдіктің қорғанысы.
Теңдік тек идея емес, ол әрбір қыз бен әйелдің жұмыста, білімде, денсаулық саласында әділ қарым-қатынасқа ие болуы. Ал бұл тек заң арқылы қамтамасыз етіледі. Мысалы, Германияда «гендерлік квота» заңы әйелдердің компаниялардың басшылығына шығуын қамтамасыз етті. Нәтижесінде – 5 жыл ішінде әйелдердің басшылық қатарындағы үлесі 18%-дан 34%-ға дейін өсті. Дәлел – заң жұмыс істейді!

Екінші дәлел: Жыныстық теңсіздік – мемлекеттік масштабтағы проблема.
Біз әлі де әйелдердің жалақысы ер адамдардан 20% төмен екенін, олардың басшылық қызметтерде 15%-дан аспайтынын көреміз. Бұл – кездейсоқ емес, бұл – жүйелі дискриминация. Ал жүйені тек жүйелі шешім – яғни заң арқылы ғана өзгерте аламыз. «Түсіндіру» немесе «сенімді ұстау» арқылы ештеңе өзгермейді. Егер мемлекет қылмысты, коррупцияны заңмен реттейтін болса, неге теңсіздікті реттемейді?

Үшінші дәлел: Заң – болашақ үшін инвестиция.
Балаларға «әйел – үйде болуы керек» деп үйретіп отырған қоғамда заңсыз өзгеріс болуы мүмкін бе? Жоқ. Алайда, заң балаларға: «Сенің мүмкіндігің тең» деп хабарлайды. Израильде әйелдердің армияда қызмет етуіне міндетті түрде заңмен мүмкіндік берілген. Нәтижесінде – әйелдер әскери технологиялар саласында дүние жүзі бойынша алдыңғы қатарға шықты. Заң – бұл тек қазіргі уақытқа емес, келешек ұрпаққа салынатын тас.

Төртінші дәлел: Халықаралық ынтымақтастық.
БҰҰ-ның «Sustainable Development Goals» бағдарламасында 5-мақсат – дәл жыныстық теңдік. Бұл мақсатқа жету үшін 96% UNDP серіктестік елдері заң шеңберінде әрекет етеді. Біз бүкіл әлеммен бірге болуға тиіспіз. Заң – бұл тек қоғамдық реттелу ғана емес, бүкіл адамзатқа қарым-қатынас тілі.

Қорытынды: теңдік – табиғаттан берілмейді, оны құру керек. Ал оны құратын – заң.

Теріс кіріспе сөз

Рахмет. Біздің позициямыз: жыныстық теңдікті қорғау үшін міндетті түрде заң қабылдау керек деген пікірге біз келіспейміз. Неге?

Бірінші дәлел: Теңдік – мәдениет мәселесі, емес заң мәселесі.
Біз әйелдердің теңдігін қалаймыз, бірақ бұл өзгеріс заң шығару арқылы емес, отбасынан, мектептен, медиадан басталуы керек. Мысалы, Қытайда «әйелдердің теңдігі» туралы қатаң заңдар бар, бірақ сол елде әлі де «ұл баланың құндылығы» әлеуметтік норма ретінде сақталып келеді. Заң бар, бірақ ой-сананың түбінде теңсіздік. Заң – бұл терезенің шынысы, ал мәдениет – оның ішіндегі бөлме. Шынын ауыстырсаң, бөлме өзгермейді.

Екінші дәлел: Заңдар кері әсер туғызуы мүмкін.
«Аффирмативті әрекет» деген ұғым бар – әйелдерге арнайы жеңілдік беру. Бірақ бұл көптеген жағдайда: «Ол жұмысты қабілеті үшін емес, әйел болғандықтан алды» деген күмән туғызады. Бұл – әйелдердің құқығын қорғамай, олардың репутациясына зиян келтіреді. Канадада бұл саясаттың кейбір аймақтарда әйелдердің өзі «бізге көмек керек емес, тең мүмкіндік керек» деп шағымдануына себеп болды.

Үшінші дәлел: Ағымдағы құралдар жеткілікті.
Білім беру, азаматтық қоғам ұйымдары, медиа – бұлар теңдікті насихаттаудың күшті құралдары. Шведияда әйелдердің теңдігі заңнан гөрі балабақшадан басталады: балаларға «әйел мен ер адам – тең» деп ойын арқылы үйретеді. Онда заңдар бар, бірақ негізгі өзгеріс – мәдениетте болды. Бізге заң емес, тәрбие керек.

Төртінші дәлел: Ресурстардың тиімділігі.
Мемлекеттің шектеулі бюджеті бар. Егер біз әр проблемаға жаңа заң шығарсақ, заңдардың өзі – лабиринтке айналады. Алайда, білімге, денсаулыққа, әлеуметтік қолдауға салынған инвестициялар әйелдердің өмірін тікелей жақсартады. Мысалы, Бангладеште әйелдерге арналған микроқаржы бағдарламалары заңсыз өзгеріс тудырды – әйелдер бизнес жүргізе бастады, отбасындағы статусы өсті. Бұл – табиғи, тұрақты өзгеріс.

Қорытынды: теңдік – жүректен, емес, қағаздан басталады. Заң – бұл соңғы құрал, бірақ бірінші қадам емес.

Қарсылық

Оң жақтың қарсылығы

Рахмет, сөз беремін. Теріс жақтың бірінші сөйлеушісіне тыңдап отырдым – “теңдік мәдениеттен басталуы керек”, “заң кері әсер береді”, “білім мен медиа жеткілікті” деп айтты. Бірақ достар, сіздер мәдениет пен заңды бір-біріне қарсы қойып отырсыздар. Ал шындығында – олар бір-бірінің қосымшасы!

Мәдениет қалай өзгереді? Заңсыз бе?
Тарихқа қараңыз: АҚШ-та 1964 жылғы Граждандық құқықтар заңынан кейін ғана “ақ үшін бірінші” кафелер жабылды. Заң – мәдениеттің терезесі, ал мәдениет – заңның тамыры. Екеуі де керек. Сіздер “мәдениет бірінші” дейсіз бе? Онда сұраймын: қанша уақыт керек? Бір ғасыр? Екі? Ал біз бүгін әйелдердің 50% жалақысынан аз алатынын, басшылықта 10%-дан аспайтынын күтеміз бе?

“Заң кері әсер береді” деген пікір:
Канада мысалы. Бірақ бұл қате түсінік! Канадада әйелдердің өзінің құқығын жоғалтуы – заңның өзі емес, оның қолданылуындағы қате. Мысалы, квоталарды міндетті етіп, бірақ бақылаусыз қалдырсаң, компаниялар “формальды әйел” қояды – тек қағазға. Бұл – заңның кемшілігі емес, оның сапасыз қолданылуы. Дәл осындай қате медицинада да, білім беруде де болады. Біз медицина мен білімді тоқтатамыз ба? Жоқ. Онда неге заңды күмәнге шаласыз?

“Білім, медиа, тәрбие жеткілікті” деген пікір:
Швеция мысалы. Бірақ Швецияның табысы – тек білім емес, мемлекеттік заңдар арқылы қолдау көрсетілетін жүйе. Олардың “ата-аналық демалыс” саясаты – заңмен реттелген. Ұзақ демалыс, тең құқық, бюджеттен қаржыландыру – бұлардың бәрі заң. Яғни Швеция – сіздердің мысалыңыз, бірақ ол заңды қолданып отыр!

“Ресурстарды тиімді пайдалану” деген пікір:
Бангладеш. Иә, микроқаржы әйелдерге көмектесті. Бірақ бұл – жеке шағын өзгеріс. Ал жүйелік өзгеріс үшін – мысалы, банктерге “әйелдерге несиелерді тең бөлу” деген заң керек. Әйтпесе, банктер “тиімді” деп әрқашан ер адамдарға береді. Ресурстың тиімділігі – заңмен қамтамасыз етілген теңдікте ғана туындайды.

Қорыта келгенде: мәдениет пен заң – бірінші немесе екінші емес, бірге. Теңдік – жүректен басталады, бірақ оның қорғаушысы – заң.

Теріс жақтың қарсылығы

Рахмет. Оң жақ “Германия”, “жүйелі проблема”, “инвестиция”, “халықаралық талап” деді. Бірақ бәрін заңмен шешуге тырысу – қарапайымдық.

Германия мысалы:
Германияда әйелдердің басшылық үлесі 34% болды дедіңіздер. Бірақ бұл – тек акционерлік қоғамдардағы квота. Ал шағын кәсіпкерлікте? Мемлекеттік қызметте? Онда әлі де 15-20%. Яғни заң – тек үлкен компанияларға әсер етті, ал қалған әлемге – жоқ. Бұл – “демонстрация эффектісі”, шынайы теңдік емес.

“Жүйелі проблема – тек заңмен шешіледі” деген пікір:
Жүйе – адамдардан тұрады. Әке “ұл ғана басшы бола алады” деп ойласа, заң не істейді? Мектеп мұғалімі қыздарға “математика сіздерге қиын” деп айтса, заң не өзгертеді? Ішкі көзқарас – мәдениетпен, отбасымен, тәрбиемен өзгереді. Заң – тек сыртқы қабық. Іші бос болса, қабық не үшін керек?

“Болашаққа инвестиция” деген пікір:
Балаларға “сенің мүмкіндігің тең” деп хабарлау маңызды. Бірақ ол хабар – заңнан гөрі ана-шешенің сөзінен, мұғалімнің қолдауынан, достарыңның сенімінен келеді. Заң – бұл ақ қағаздағы сөз. Ал бала – жылы сөзге, қолдауға, мысалға ия болады.

Халықаралық талап:
БҰҰ мақсаттары – жақсы. Бірақ бұл – қысым. Қысымнан туындайтын заң – формальды болады. Мысалы, көптеген африкалық елдерде “әйелдерге тең құқық” деген заңдар бар, бірақ ауылдарда әлі де қыздарды некелендіріп жібереді. Заң бар, бірақ мәдениет жоқ. Нәтижесі – заң жоқтай болады.

Сонымен, біз заңды жоққа шығармаймыз. Бірақ оның құдіретін асыра бағаламайық. Теңдік – жүрегімізден, отбасымыздан, мектебімізден басталады. Заң – кейін келетін кепіл, бірақ бастауы – бізде. Біз – әрбір әке, ана, мұғалім, бала. Теңдік – біздің күнделікті таңдауларымызда.

Сұрақ-жауап

Оң жақтың сұрақтары

Сұрақ 1 (оң жақ үшінші сөйлеуші – теріс жақ бірінші сөйлеушіге):
Сіз «теңдік мәдениеттен басталады» деп айтасыз. Онда сұрайын: егер мәдениет барлығын шешсе, онда XVIII ғасырда Америкада рабство да «мәдениет» болып есептелген болар ма? Және бүгін оны жою үшін заңдар қажет болмаған шығар?

Жауап (теріс жақ бірінші сөйлеуші):
Рабство – қате мысал. Ол адамзат қатесі, ал жыныстық теңдік – табиғи үрдіс. Біз мәдениеттің оң жағын, яғни отбасындағы, мектептегі теңдікті қолдаймыз. Заң – соңғы шара, бірақ бірінші қадам емес.

Сұрақ 2 (оң жақ үшінші сөйлеуші – теріс жақ екінші сөйлеушіге):
Сіз «заң кері әсер туғызуы мүмкін» дейсіз. Канададағы мысалды келтірдіңіз. Ал сұрайын: егер автокөлікке қауіпсіздік белбеуін міндеттейтін заң да кері әсер туғызған болса, бәріміз артқа қарай жүрген боларма екенбіз?

Жауап (теріс жақ екінші сөйлеуші):
Автомобильдегі белбеу – тікелей қауіпсіздік, ал жыныстық теңдік – әлеуметтік психология. Заң адамның көңіл-күйін, қоғамдағы қатынастарды өзгертпейді. Әйелдерге «жұмыс бер» деген заң, бірақ басшы оны «жұмыс істемейді» деп жалаңаш себеппен бас тартса, не болады? Заң әлі де қорғамайды.

Сұрақ 3 (оң жақ үшінші сөйлеуші – теріс жақ төртінші сөйлеушіге):
Сіздің Швеция мысалыңыз бен «білім жеткілікті» деген пікіріңізге құрметпен қараймын. Бірақ Швецияда әйелдер парламентте 47% — оның себебі тек білім бе, әлде парламенттік квоталардың болуы ма?

Жауап (теріс жақ төртінші сөйлеуші):
Швецияда квоталар бар, бірақ олар мәдениеттің нәтижесінде пайда болды. Алдымен қоғам ойланып, әйелдердің құқығын мойындады, содан кейін заң шықты. Яғни заң – нәтиже, бастама емес. Сіз нәтижені бастама деп қабылдап отырсыз.

Теріс жақтың сұрақтары

Сұрақ 1 (теріс жақ үшінші сөйлеуші – оң жақ бірінші сөйлеушіге):
Сіз Германиядағы 34% әйел басшылық көрсеткішін келтірдіңіз. Бірақ сұрайын: егер заң ғана шешсе, неге Францияда да, Испанияда да ұқсас заңдар бар, бірақ әйелдердің басшылық үлесі одан да төмен?

Жауап (оң жақ бірінші сөйлеуші):
Германияда заң ғана емес, орындау механизмі де күшті. Францияда заң бар, бірақ бақылау нашар. Заң – бастама, бірақ оның тиімділігі орындаушы органдарға байланысты. Демек, заң керек, бірақ оның сапасы да маңызды.

Сұрақ 2 (теріс жақ үшінші сөйлеуші – оң жақ екінші сөйлеушіге):
Сіз «заң – болашаққа инвестиция» деп айттыңыз. Балаларға «сенің мүмкіндігің тең» деп хабарлайтын заң дегеніңіз не? Бала заңды оқымайды, анасының жұмысқа шақырылмайтынын көреді. Ол заңды сезбейді, тек қоғамды сезеді.

Жауап (оң жақ екінші сөйлеуші):
Дұрыс, бала заңды оқымайды. Бірақ ол анасының компанияда директор болып жұмыс істеуін көреді. Ал ол – заңның нәтижесі. Заң әйелдердің басшылыққа шығуын ынталандырады, ал бала оны «мүмкін» деп қабылдайды. Заң – көрінбейтін қолдау, бірақ әсері көрінеді.

Сұрақ 3 (теріс жақ үшінші сөйлеуші – оң жақ төртінші сөйлеушіге):
БҰҰ-ның мақсатына сай келу үшін заң керек дейсіз. Ал егер БҰҰ «балықты көбірек жеңдер» деп ұсынса, сіз Қазақстанда балық жеу туралы заң қабылдайсыз ба?

Жауап (оң жақ төртінші сөйлеуші):
(Күліп) Балық – өзіміздің таңдауымыз. Бірақ жыныстық теңдік – адам құқығы. БҰҰ-ның 5-ші мақсаты – жыныстық теңдік. Бұл «жеңіз» деген ұсыныс емес, әлемдік құқықтық норма. Сіз құқық пен тамақты бірдей қарастырып отырсыз – бұл логикалық қате.

Еркін пікірталас

Оң жақ, 1-сөйлеуші:
Қазір біз "теңдік" деген сөзді әрқайсымыз өз бағдаршамымызбен өлшейміз. Біреуіміз оны мораль деп санайды, біреуіміз — мәдениет. Бірақ менің ойымша, теңдік — бұл лифт. Сен жұмысқа 10-қабатқа шығу үшін 20 минут сатымен жүріп, теріңді тамызып жүруге мәжбүрсің бе? Жоқ. Сонда неге жыныстық теңдік үшін "сатымен жүру" керек деп санаймыз? Заң — бұл лифт. Ол тез, әділ, барлыққа ашық. Германияда әйелдерге 40% басшылық квотасын енгізген күннен бастап, компаниялар өзін-өзі сұрамай, өзгерді. Заң сөз етті — қоғам тыңсады.

Теріс жақ, 1-сөйлеуші:
Лифт дейсіңдер, бірақ ол лифт құлатылса ше? Кейбір елдерде лифт жоғары көтеріп, төмен құлатты. Мысалы, Францияда "Руперт заңы" бар — әйелдерге төлем тең болуы керек. Бірақ статистикаға қараңыз: әйелдер әлі күнге дейін 30% кем табыс алады. Неге? Себебі лифт жұмыс істейді, бірақ адамдар лифтің ішінде әлі де "әйел — үй иесі" деп ойлайды. Заң — бұл маска. Бетіңде теңдік, көзіңде — қорқыныш. Мәдениет өзгермесе, маска шешіледі. Теңдік маска болмасын, жүрек болсын!

Оң жақ, 2-сөйлеуші:
Мәдениет өзгеруі үшін заң керек. Бұл парадокс сияқты, бірақ шындық. 1964 жылы АҚШ-та гражданлық құқықтар туралы заң шықты. Ол күнге дейін "бұл мәдениет" деп қорғалатын нәрсе — рабство, дискриминация — заң арқылы жойылды. Заң сөз еткен соң ғана мектептерде, отбасыларда "бұл дұрыс емес" деген сөз пайда болды. Заң — бұл өзгерістің бастамасы, нәтижесі емес. Сіздер "мәдениеттен басталады" дейсіздер, бірақ мәдениеттің өзін кім өзгертеді? Әрине, мемлекет. Заң — мемлекеттің "сені қолдаймын" деген сөзі.

Теріс жақ, 2-сөйлеуші:
Бірақ сол АҚШ-тың өзінде әлі күнге дейін әйелдер Президент бола алмады! Заң бар, бірақ қоғамдық сенім жоқ. Демек, заң жеткіліксіз. Менің баламды "сен теңсің" деп тәрбиелесем, ол заңнан гөрі мықтырақ қаруға ие болады. Швецияда заңнан гөрі балабақшадағы педагог әсерлі болды. Онда ұл балаларға ойыншық пішін берді, қыз балаларға — автокөлік. Неге? Себебі педагог "балам, сен қыз болсаң да инженер бола аласың" деп айтты. Бұл заң бе? Жоқ. Бұл — адам. Теңдік адамнан басталады, мемлекеттен емес. Мемлекет тек қағазда теңдік жасайды, адам — нақты өмірде.

Қорытынды сөз

Оң жақтың қорытынды сөзі

Сіздерге бір сұрақ: біз теңдікті қалай қорғаймыз — тек сөзбен бе, әлде іспен бе? Біз бүгін “теңдік” деген сөзді көп айттық. Бірақ теңдік — бұл тек сезім емес, бұл — құқық. Ал құқықтың қорғанысы болмаса, ол құқық па?

Теріс жақ “мәдениеттен басталуы керек” деп айтты. Дұрыс. Бірақ мәдениет өзінен-өзі өзгермеиді. Мәдениетті өзгертудің ең тиімді құралы — заң. Заң — бұл мемлекеттің “сенің құқығың бар” деген сөзі. Ол тек қағазда тұрған ереже емес — ол әрбір әйелге “сенің орның бар”, “сенің дауысың маңызды”, “сенің табысың тең” деп хабарлайды.

Олар “заң кері әсер туғызуы мүмкін” деді. Бірақ кері әсер — бұл заңның қатесі емес, оның қолданылуындағы талапсыздық. Канадағы мысалды алайық: егер заң жұмыс істемесе, оны түзету керек, бірақ жоюымыз керек пе? Жоқ. Сондай-ақ, Германиядағы квота заңы әйелдердің басшылықтағы үлесін 34%-ға дейін көтерді. Бұл — нәтиже. Бұл — өзгеріс.

“Ағымдағы құралдар жеткілікті” деген пікірге: білім, медиа, тәрбие — бәрі жақсы. Бірақ бұларға заң қолдау бермесе, олардың әсері шектеулі. Швецияның теңдігі де тек мәдениет емес — оның артында қатаң заңдар мен әлеуметтік саясат тұр.

Және соңғысы: жыныстық теңдік — бұл тек әйелдердің мәселесі емес. Бұл — қоғамның әділдігінің көрсеткіші. Біз заң арқылы әрбір балаға “сенің мүмкіндігің тең” деп айтуымыз керек. Заң — бұл лифт. Ол барлықтарыңызға жоғары шығуға мүмкіндік береді. Біз оны жасауымыз керек. Өйткені теңдік — бұл үрей емес, бұл — әділдік.

Теріс жақтың қорытынды сөзі

Біз бүгін “заң” деген сөзді “теңдіктің кепілі” ретінде қабылдауға тырыстық. Бірақ сіздерге бір сұрақ: Францияда заң бар. Бірақ неге әйелдер әлі күнге дейін 30% кем табыс алады? Неге компаниялардың басшыларының тек 15%-ы әйел? Заң бар, бірақ теңдік жоқ. Неліктен?

Себебі: теңдік — бұл қағаздағы ереже емес, бұл — жүректегі құндылық. Заң — маска. Ол сыртқы өзгеріс береді, бірақ ішкі өзгеріс болмаса, ол маска ғана қалады. Адамдардың ойында “әйелдер басшы болмайды”, “әйелдер отбасын қарауы керек” деген құбылыс қалса, заң не істей алады?

Оң жақ “Германия” мен “АҚШ” мысалдарын келтірді. Бірақ сіздер ойланып көріңіздер: осы елдердегі өзгерістерге заңдар ғана себеп болды ма? Жоқ. Бұлардың алдында ондаған жылдар бойы білім беру, медиа, отбасылық тәрбие, әлеуметтік қозғалыстар болды. Заң — нәтиже, бастама емес.

“Ресурстарды тиімді пайдалану” дегеніміз — заңға миллиардтар салуға болады, бірақ бір микроқаржы бағдарламасы мыңдаған әйелдерді экономикалық тәуелсіздікке жеткізе алады. Бангладеште бұл жұмыс істеді. Онда заңдардың орнына — нақты әрекет болды.

Біз теңдікті “қорғау” үшін заң керек дейміз бе? Жоқ. Біз теңдікті “құру” үшін мәдениет керек дейміз. Теңдік — бұл мемлекеттің заңымен емес, әке-шешенің сөзімен, мұғалімнің қолдауымен, достың сыйымен басталады. Заң — қорғаныс, бірақ негіз — адам. Теңдік жүрекпен басталады. Заң — тек соңы.

Сондықтан біз айтамыз: заң қажет болуы мүмкін, бірақ ол жеткіліксіз. Теңдік — бұл заңмен емес, әрбір күнделікті әрекетпен қол жеткізілетін нәрсе. Біз өзгеруіміз керек. Содан кейін ғана заң шынайы болады.