Монголд дэд бүтцийн төслүүдэд төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх ёстой юу?

Үндэслэл

Эерэг талын үндэслэл

Та бүгдтэй сайн уу. Бид энэхүү мэтгэлцээнд “Монголд дэд бүтцийн төслүүдэд төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх ёстой” гэсэн байр суурьтайгаар илтгэлээ хийж байна. Бидний үзэж буйгаар, төрийн хөрөнгө оруулалтыг зөв чиглэлд нэмэгдүүлэх нь Монголын урт хугацааны эдийн засгийн өсөлт, нийгмийн тэгш бус байдлыг бууруулах, гадаад хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг нэмэгдүүлэх үндсэн голомт юм.

Эхлээд, дэд бүтэц нь эдийн засгийн хөгжлийн "ясли" мэт юм. Зам, цахилгаан, ус, харилцаа холбооны дэд бүтэц бүрэн байвал бизнесүүд үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх боломжтой болдог. Жишээлбэл, Завсрын банкны судалгаагаар Монгол улсад замын сүлжээний дутагдал нь барааны тээврийн зардлыг дунджаар 30%-иар нэмэгдүүлж байна. Хэрэв төр замын төслүүдэд илүү их хөрөнгө оруулбал, тээврийн зардал буурч, барааны үнэ хямдрах, хэрэглэгчид болон бизнесүүд хоёрд нь ашиг тустай болно.

Хоёрдахь, дэд бүтэц нь урт хугацааны өгөөжтэй. Төр зам, онгоцны буудал, цахилгаан станц барьвал эдгээр нь арван жилийн турш ажиллаж, олон мянган ажлын байр бий болгоно. Жишээлбэл, Улаанбаатар хотын метро төслийг хэрэгжүүлвэл 5000 гаруй шууд ажил олгож, хотын тээврийн бэрхшээлийг 40%-иар бууруулах боломжтой. Ингэснээр экологийн байдал, иргэдийн амьдарлын чанар хоёулаа сайжирна.

Гуравдахь, төрийн хөрөнгө оруулалт нь хувийн хэлтэстэй хослуулан ажиллах "соло бараг" мэт үүрэг гүйцэтгэдэг. Ихэнх хувийн хэлтэс дэд бүтцийн төслүүдэд хөрөнгө оруулахад аюул, өндөр эрсдэлтэй гэж үздэг. Тиймээс төр эхлээд санхүүжилтийг хариуцаад, төслийг "халааж", дараа нь хувийн хэлтэст захидал өгч болно. Энэ арга замыг PPP (Public-Private Partnership) гэж нэрлэдэг бөгөөд Азийн хөгжлийн банкны тусламжтайгаар Монголд ч хэрэгжүүлж болно.

Дөрөвдэх, дэд бүтэц нь нийгмийн тэгш бус байдлыг бууруулах гол хэрэгсэл юм. Одоогоор хотын доторх дэд бүтэц нь харьцангуй сайн боловч аймгууд, тууз, газар хязгаарын бүсэд зам, интернет, цахилгааны хангамж маш сул. Төр энэ чиглэлд хөрөнгө оруулалтаа чиглүүлвэл, аймгийн иргэд газар тариалангийн боломж, онлайн сургалт, цахим эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах боломжтой болно. Энэ нь "хоёр Монгол" гэгдэх тэгш бус байдлыг багасгах чухал алхам болно.

Иймд бид үзэж буйгаар, төрийн хөрөнгө оруулалтыг зөв удирдан чиглүүлвэл дэд бүтэц нь зөвхөн "зурагт хардаг төсөл" биш, харин Монголын ирээдүйг бүтээх "шинэ үндэс" болно.

Сөрөг талын үндэслэл

Сайн байцгаана уу. Бид "Монголд дэд бүтцийн төслүүдэд төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх ёсгүй" гэсэн байр суурьтай байна. Тийм ч гэсэн бид дэд бүтцийг чухал гэж үздэг. Гэхдээ асуулт нь – төр дахиж илүү их мөнгө оруулах ёстой юу? Бидний хариулт: үгүй. Яагаад гэвэл одоогийн төсвийн бүтэц, удирдлагын чадвар, хяналт шалгалтын системийн дутагдал нь илүү их хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх нь эрсдэлтэй гэж үзэж байна.

Эхлээд, Монголын төсөв одоо л хэт их дарамтанд орж байна. Төрийн өр хязгааргүй өсч, GDP-ийн 70%-иас давсан. Хэрэв дэд бүтэц рүү илүү их хөрөнгө оруулахыг зоривол, татварын ачааллыг нэмэгдүүлэх эсвэл гадаад зээл авах ёстой болно. Энэ нь ирээдүйн үед иргэдэд илүү их татвар ногдуулах, зээлийн хүүгийн ачаалал нэмэгдэх, мөн инфляци өсөх эрсдэлийг төрүүлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдрийн "саравчин" төслүүд ирээдүйн үеийн хүмүүст "зээлийн булаам" болох боломжтой.

Хоёрдахь, төрийн хөрөнгө оруулалт нь ихэвчлэн үр ашгийн хувьд доогуур байдаг. Жишээлбэл, 2010-2020 онд төрийн санхүүжилттэй 15 дэд бүтцийн төслөөс 8 нь хугацаа хожоогоор, 6 нь төсөвлөсөн хэмжээнээс дээш зардалтай хэрэгжсэн. Коррупц, доголдол, гэрээний шудархай бус байдал нь мөнгөний их хэсгийг "газар доор" явуулж байна. Тиймээс хөрөнгө оруулалтыг нэмэхээсээ илүү, одоо байгаа мөнгийг илүү үр ашигтай ашиглах, хяналтыг хатуулах нь чухал.

Гуравдахь, төрийн илүү их оролцоо нь хувийн хэлтэсийг зах зээлээс шахаж гаргаж болзошгүй. Хэрэв төр "өөрийн зам", "өөрийн интернет" гээд бүх юмыг бий болгохыг оролдовол, жижиг бизнесүүд, технологийн компаниуд өрсөлдөх боломжгүй болно. Дэд бүтэц нь зөвхөн төрийн үүрэг биш, харин зах зээлийн оролцоотойгоор хөгжих ёстой салбар юм. Жишээлбэл, Европт ихэнх интернет болон энергийн сүлжээг хувийн компаниуд үйлчилдэг.

Дөрөвдэх, Монголд дэд бүтцийн "хэрэгцээ" байгаа ч, "төлөх чадвар" байхгүй. Бидэнд том төслүүдийг үргэлжлүүлэн хангах техникийн чадвар, ажиллагсад, санхүүжилтийн загвар дутуу. Жишээлбэл, Улаанбаатар хотын усны системийг шинэчилсэн ч, үргэлжлүүлэн зассан сайжруулах системгүйгээс болж 40% нь урсаж алдагдаж байна. Тиймээс шинэ төслүүдийг эхлэхээсээ илүү, одоо байгаа дэд бүтцийг засаж, үйлчилгээг сайжруулах нь илүү ухаалаг шийдэл юм.

Иймд бидний үзэж буйгаар, төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэхийн оронд, хяналтыг нэмэгдүүлэх, хувийн хэлтэсийг дэмжих, үр ашгийг хэмжих системийг бий болгох нь Монголын дэд бүтцийн хөгжлийн илүү найдвартай зам юм.

Үндэслэлийг эсэргүүцэх

Эерэг талын хоёрдугаар мэтгэлцэгч үндэслэлийг эсэргүүцэх

Сөрөг талын нэгдүгээр мэтгэлцэгч “Монголын төсөв хэт их өртэй, тиймээс төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэх нь эрсдэлтэй” гэж хэлсэн. Гэхдээ энэ нь төслийг үнэлэх аргыг буруу ойлгосны илрэл юм. Төсөвний байдлыг зөвхөн “өр/GDP” гэж харьцуулах нь хангалтгүй. Чухал зүйл бол хөрөнгө оруулалтаас олох үр дүн юм. Жишээ нь, Сингапур 1960-аад оноос эхлэн томоохон дэд бүтцийн хөтөлбөрт төрийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Эхлээд тэдний өр бас өндөр байсан. Гэвч инфраструктурын үр дүнд нь бизнесийн орчин сайжирч, хөрөнгө оруулагчид ирж, татварын орлого нэмэгдсэн. Өр нь харьцангуй буурсан.

Тэгэхээр асуудал нь “хичнээн их мөнгө зарцуулах вэ?” гэдэгт биш, “ямар төслүүдэд, ямар системтэйгээр, ямар хяналттайгаар” зарцуулах вэ? гэдэгт байна. Бидний одоогийн бэрхшээл бол хяналтыг буруу ойлгосон, үр дүнг хэмжих системгүй байгаа юм. Тиймээс “төсөв хаялт” гэж байгаа нь төслийг шүүж байгаа биш, гүйцэтгэлийг нь шүүж байгаа юм. Хэрэв бид хяналтын системийг сайжруулбал, PPP загварыг үнэхээр ашиглаж чадвал, төрийн хөрөнгө оруулалт нь өртэй байхад ч үр ашгийг нь давуу тал болгон ашиглах боломжтой.

Дараа нь сөрөг тал “8/15 төслүүд хожоогоор явж, 6 нь зардал давсан” гэж хэлсэн. Энэ статистик маш чухал. Гэхдээ бидний анхаарах ёстой нь – эдгээр төслүүд ямар шалгуураар сонгогдсон бэ? Ямар аудит хийгдсэн бэ? Хэрэв төслийг сонгохдоо урьдчилан үнэлгээ, соёлын судалгаа, экологийн нөлөөний үнэлгээ, үр ашгийн шинжилгээ хийгээгүй бол тэдгээр төслүүдийн хожоогүй байх нь таамаглаж болох зүйл.

Жишээ нь, Замын хөтөлбөрт “замын төгсгөлд ямар бизнес бий болох вэ?” гэдгийг тооцоолоогүй. Харин Хятадын “Belt and Road” төслийн зарим хувилбаруудад энэ зүйлийг нарийн судалдаг. Бид ч гэх мэт төслийн сонголтоо шинэчилж, стандартжуулах замаар үр ашгийг нь дээшлүүлж болно. Төслийн хэрэгжүүлэх чадварыг нь шүүмжилж байгаа бол, төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэхээс татгалзах нь биш, харин тухайн чадварыг нэмэгдүүлэхийг шаардаж байгаа юм.

Мөн “төр хувийн хэлтэсийг шахаж гаргадаг” гэсэн аргумент ч бас буруу ойлголтоос үүссэн. Төр бүх юмыг барьж эхэлнэ гэж хэн хэлсэн бэ? Бид PPP-г ашиглаж, төрийн хөрөнгө оруулалтаар эхлээд найдвартай хэсгийг барьж, хувийн хэлтэстэй хамтран үлдсэн хэсгийг гүйцэтгэж болно. Жишээ нь, Улаанбаатар хотын метро төслийг төр анхны капиталыг оруулж, хяналтыг хангаж, хувийн компаниуд түүний үйлчилгээг гүйцэтгэхэд оролцох боломжтой. Энэ нь зах зээлийг сулруулахгүй, харин илүү найдвартай орчин бий болгоно.

Сөрөг талын хоёрдугаар мэтгэлцэгч үндэслэлийг эсэргүүцэх

Эерэг талын нэгдүгээр мэтгэлцэгч “дэд бүтэц бизнесийн үйл ажиллагааг өргөжүүлдэг” гэж хэлсэн. Гэхдээ энэ нь автоматаар болдог зүйл биш. Дэд бүтэц баригдсан ч, түүнийг зөв ашиглах систем байхгүй бол ашиггүй. Жишээ нь, Улаанбаатар хотод шинэ зам барьсан ч, тээврийн урсгалыг зохицуулах систем байхгүй тул дахин хөдөлгөөний бэрхшээл үүсдэг. Дэд бүтэц нь зөвхөн нэг хэсэг. Түүнийг удирдах, зохион байгуулах, үйлчилгээг хангах системүүд ч чухал.

Мөн “метро 5000 ажлын байр бий болгоно” гэж хэлсэн. Гэвч энэ ажлын байр хэр удаан хугацаанд үргэлжлэх вэ? Хийх ажил дуусахад тэдгээр ажилчид ажлаа алдах боломжтой. Боловсролгүй, ур чадваргүй ажилчид руу чиглэсэн ажил гэвэл энэ нь урт хугацааны өсөлтийг хангахгүй. Харин хувийн хэлтэстэй хамтран, технологийн дэвшилттэй төслүүдэд хөрөнгө оруулбал, тэдгээр ажилчид ур чадвараа дээшлүүлж, урт хугацааны ажил олдох боломжтой.

Эерэг тал “PPP ашиглах боломжтой” гэж хэлж байна. Гэвч бодит байдалд PPP-г Монгол хэрхэн хэрэгжүүлж байгааг харъя. “Төсөвт тусгагдаагүй үүрэг хариуцлага” гэх ойлголт бидэнд бий. Төрийн байгууллагууд төслийн хугацааны дараа гарчихдаг, харин хувийн компания үлдэж, өр төлөхөд хүрдэг. Жишээ нь, зарим цахилгаан хангамжийн төслүүд хувийн хэлтэстэй хийгдсэн ч, төрийн байгууллага зохицуулалтаа сулласнаас болж ашиг олох боломжгүй болсон. Иймд “PPP болон ажиллах боломжтой” гэдэг нь теоритик боломж боловч практикт хэрэгжих нь хяналт, шилдэг удирдлага, шударга хууль тогтоомжийн шаардлагатай.

Нэмээд “аймгуудад дэд бүтэц нэмэгдүүлэх нь тэгш бус байдлыг бууруулна” гэж хэлсэн. Гэвч одоогийн байдлаар төрийн хөрөнгө оруулалт ихэвчлэн Нийслэл, Төв муж руу төвлөрдөг. Аймгийн төслүүд удаан хугацаанд хойшлогддог. Хэрэв төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх бол, түүнийг аль хэсэгрүү чиглүүлэх вэ? Төв намын шийдвэр гаргагчид газар нутгийн шаардлагыг мэдэхгүй бол, мөнгө нь дахин Нийслэл рүү чиглэх магадлалтай. Тэгэхээр “тэгш бус байдлыг бууруулна” гэдэг нь сайн зорилго ч гэсэн, хэрэгжилт нь өөр байж болзошгүй.

Тиймээс бидний дүгнэлт: төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэх нь өөрөө шийдэл биш. Харин одоо байгаа системийг шинэчлэх, хяналтыг бэхжүүлэх, хувийн хэлтэсийг идэвхжүүлэх нь илүү найдвартай зам юм. Төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх нь зөвхөн тэдгээр системүүд сайжирсаны дараа л ач холбогдолтой болно.

Асуулга хариулт

Эерэг талын гуравдугаар мэтгэлцэгч асуулт

Эерэг талын гуравдугаар мэтгэлцэгчийн асуулга хариултын агуулга болон сөрөг талын хариулт

— Нэгдүгээр мэтгэлцэгчид хандаж: Та нар “Төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэх нь төсвийн даралт, өрийн ачааллыг нэмэгдүүлнэ” гэж өргөн хэрэглэдэг. Гэвч Монголын GDP-ийн 35%-иас дээш нь төрийн зардалд ногдож байгаа бол, төрийн үүрэг нь бизнесийг бус, ердийн иргэдийн үндсэн хэрэгцээг хангах гэдгийг хүлээж авч байгаа юу? Хэрэв тийм бол, дэд бүтэц нь төрийн үүргийн гол хэсэг биш юу?

Сөрөг талын нэгдүгээр мэтгэлцэгч: — Бид төрийн үүргийг хүлээж авч байна, гэхдээ үүнийг хийх арга зам нь чухал. Хэрэв төр бүх юмыг өөртөө авчихвал, хувийн хэлтэс хөгжиж чадахгүй, зах зээл сулдар болно. Илүү найдвартай шийдэл нь төр хяналт, стандарт тогтоож, хувийн хэлтэст үүргээ шилжүүлэх юм.

— Хоёрдугаар мэтгэлцэгчид хандаж: Та нар “8-аас 15 төслийн хожоо ороогүй, 6 нь зардал давсан” гэж дурдсан. Гэвч эдгээр төслүүдийн ихэнх нь төрийн хөрөнгө оруулалтгүйгээр явагдсан уу? Эсвэл эдгээр төслүүдийн муу удирдлагыг төрийн хөрөнгө оруулалтын муу тал гэж үзэж болох юу?

Сөрөг талын хоёрдугаар мэтгэлцэгч: — Эдгээр төслүүдийн ихэнх нь төрийн хөрөнгө оруулалттай байсан. Гэхдээ асуудал нь мөнгөний хэмжээ биш, хэрхэн зарцуулагдсан эсэх. Хэрэв хяналт сайн байхгүй бол, их мөнгө ч муудах болно. Төр их мөнгө оруулбал л сайн гэдэг нь логик дутагдалтай.

— Дөрөвдүгээр мэтгэлцэгчид хандаж: Та нар “хувийн хэлтэсийг шахаж гаргана” гэж хэлсэн. Гэвч Монголд хувийн хэлтэс дэд бүтцийн салбарт идэвхгүй байгааг та хүлээж авч байна уу? Хэрэв тийм бол, төр үүнийг гүйцэлтлүүлэх үүрэгтэй биш юу?

Сөрөг талын дөрөвдүгээр мэтгэлцэгч: — Бид хувийн хэлтэсийн идэвхгүй байдлыг хүлээж авч байна, гэхдээ энэ нь төр бүх юмыг хийх шалтгаан болж чадахгүй. Хувийн хэлтэс идэвхжих орчин, тогтвортой хууль, төвлөрөөгүй шийдвэр гаргалт шаардлагатай. Төр бүх юмыг авчихвал энэ нөхцөл бүрдэхгүй.

Эерэг талын асуулга хариултын товч дүгнэлтийн агуулга

Сөрөг талын хариултууд нь өөрсдийнхөө логикт зөрчилдөж байна. Нэг талаас төрийн үүргийг хүлээж авч байгаа, нөгөө талаас хувийн хэлтэсийн идэвхгүй байдлыг төрөөс хүлээж авч байгаа. Хэрэв хувийн хэлтэс идэвхгүй байгаа бол, төр үүнийг гүйцэлтлүүлэх үүрэгтэй гэдгийг хүлээж авах ёстой. Мөн төслийн муу үр дүнг төрийн хөрөнгө оруулалтын муу тал гэж харах нь шалвархай – үнэндээ муу удирдлага, хяналтын дутагдал нь гол шалтгаан. Тиймээс төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэхийн зэрэгцээ, системийг сайжруулах шаардлагатай гэдгийг бид өмнө нь хэлсэн.

Сөрөг талын гуравдугаар мэтгэлцэгч асуулт

Сөрөг талын гуравдугаар мэтгэлцэгчийн асуулга хариултын агуулга болон эерэг талын хариулт

— Нэгдүгээр мэтгэлцэгчид хандаж: Та нар “дэд бүтэц нь бизнесийн үйл ажиллагааг өргөжүүлдэг” гэж хэлсэн. Гэвч Улаанбаатар хотод зам барих 20 төсөл явуулж байхад ч бүрэн ачаалах боломжгүй байгаа. Ийм нөхцөлд төрийн их хэмжээний хөрөнгө оруулалт нэмэх нь “ажиллахгүй системд илүү их мөнгө шингээх” биш юу?

Эерэг талын нэгдүгээр мэтгэлцэгч: — Бид замын дутагдал, тээврийн зардал, агаарын бохирдол гэсэн бодит асуудалтай тулгарч байна. Зам барих төслүүдийн тоо их боловч координаци дутагдаж, удаан хэрэгжиж байгаа. Төрийн хөрөнгө оруулалтыг зөв чиглэлд, приоритеттойгоор зарцуулбал үр дүнтэй байж болно.

— Хоёрдугаар мэтгэлцэгчид хандаж: Та нар “метро төсөл 5000 ажлын байр бий болгоно, экологийн ачаалал бууруулна” гэж хэлсэн. Гэвч Улаанбаатар хотын усны системд 40% алдагдаж байгаа бол, ийм томоохон төслүүдийн үр ашгийг хэрхэн гарцаар тогтоох вэ? Таны “урт хугацааны үр ашгийг” хэмждэг систем байгаа юу?

Эерэг талын хоёрдугаар мэтгэлцэгч: — Бид үр ашгийг хэмжих системийг бий болгох шаардлагатай гэдгийг хүлээж авч байна. Гэхдээ систем болгон бус системийг сайжруулах нь процесс юм. Одоо байгаа алдагдлыг засахын тулд ч төрийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай. Систем болгон бус системийг сайжруулах нь процесс юм.

— Дөрөвдүгээр мэтгэлцэгчид хандаж: Та нар “PPP аргаар хувийн хэлтэстэй хамтран ажиллах” гэж хэлсэн. Гэвч Монголд PPP-ийн 15 төслөөс зөвхөн 2 нь амжилттай гэдгийг мэдэж байна уу? Ийм үед төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэх нь хувийн хэлтэсийг дэмжих биш, харин түүнийг орхих зүйл биш юу?

Эерэг талын дөрөвдүгээр мэтгэлцэгч: — PPP-ийн амжилтгүй байдал нь хувийн хэлтэсийн доголдол биш, харин гэрээний онцлог, төрийн байгууллагын удирдлагын сул тал. Төр идэвхтэй оролцвол, PPP-ийг сайжруулах боломжтой. Төрийн хөрөнгө оруулалт нь энэ процессийг дэмждэг.

Сөрөг талын асуулга хариултын товч дүгнэлтийн агуулга

Эерэг талын хариултууд нь өөрсдийн байр суурьтайгаа зөрчилдөж байна. Нэг талаас “системийг сайжруулах шаардлагатай” гэж хэлж, нөгөө талаас “одоо л их мөнгө оруул” гэж шаардаж байна. Энэ нь “хамгийн эхлээд машин зас, дараа нь унаж үз” гэсэн логик юм. Мөн PPP-ийн амжилтгүй байдалд төрийн оролцоог шийдэл гэж үзэх нь аюултай – төр байх тусам хувийн хэлтэс идэвхжихгүй. Тиймээс төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэхээс өмнө, систем, хяналт, хариуцлага бий болгох ёстой.

Чөлөөт мэтгэлцээн

Эерэг талын 4-р мэтгэлцэгч:
Бидний найралдсан үзэл бол — дэд бүтэц нь “эрх чөлөөт зах зээл”-ийн суурь, гэхдээ түүнийг босгохын тулд төр оролцох ёстой. Хувийн хэлтэс бизнесийн ашигтай төслүүдэд л оролцох боломжтой. Газар дундуур метро барьж, хурдан зам татах нь ашигтай, гэхдээ аймгийн бага насны цэцэрлэгт дулаан ус, цахилгаан хангамж хийх нь ашиггүй. Ийм төслүүдийг хэн хийх вэ? Зөвхөн төр л хийж чадна. Тиймээс төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдүүлэх нь зайлшгүй.

Сөрөг талын 4-р мэтгэлцэгч:
Гэхдээ та нар “зайлшгүй” гэж хэлэхдээ, “зохистой” гэдгийг мартаад байна. Манай төсөв GDP-ийн 70%-иас давсан өртэй. Хэрвээ шинэ төслүүд дуусахгүй, зардал даввал, тэр өрнийг төлөх нь ирээдүйн үед амьдарч буй иргэд болно. Та нар “аймгийн цэцэрлэг”-ийг дурдаж байна, гэхдээ одоо байгаа цахилгаан, усны системийн 40% нь алдагдаж байгааг яагаад шийдэхгүй байна вэ? Шинэ мөнгө оруулахаасаа өмнө, хуучин мөнгийг зөв хэрэглэхийг сурсан ч юм уу?

Эерэг талын 3-р мэтгэлцэгч:
Та өртэйг нь дурдаж байна, гэхдээ дэд бүтэц нь өр биш, харин капитал юм. Метро барьвал 5000 ажлын байр үүсэх, тээврийн зардал буурах, агаарын бохирдол багасах — эдгээрийг хэмжихэд төрөөс олж буй орлогын өсөлтөөр хариуцлагаа бууруулж болно. Өрөөс илүү аюултай зүйл бол дэд бүтцийн дутагдал. Япон, Сингапур төрөөс их хэмжээний инфраструктурын оруулалт хийснээр эдийн засгаа өсгөж чадсан. Бид ч мөн адил боломжтой.

Сөрөг талын 2-р мэтгэлцэгч:
Гэхдээ та нар жишээгээ сайн сонгож байна. Япон болон Сингапур нь тунамал удирдлагатай, хяналт сайтай, коррупц бага улс. Харин Монголд 15 төслийн 8 нь хожоогоор, 6 нь төсөвлөсөнөөс хэтэрсэн. Та нар “капитал” гэж хэлж байна, гэхдээ биднийх “зардал” болон хувирч байна. Төр нэмэгдүүлвэл, зах зээл шахагдаад, хувийн компаниуд “төрийн төслүүдийн гадна” үлдэж, эдийн засгийн олон талаар хөгжилтэй байх боломжийг алдах юм.

Эерэг талын 2-р мэтгэлцэгч:
Хувийн хэлтэс шахагдаж байна гэж хэлэхэд, бодит байдлыг харцгаая. Монголын хувийн хэлтэс дэд бүтцийн төслүүдэд хэдий хэмжээний оруулалт хийж байна вэ? Нэгэн ч томоохон PPP төсөл амжилттай дуусаагүй. Учир нь төр нь хууль, хянан шалгах системээ бүрдүүлээгүй. Тиймээс хувийн хэлтэс оролцохоос татгалзаж байна. Төр “их мөнгө оруулбал” хувийг шахна гэдэг нь бус, харин төр “хариуцлагаа аваад”, хувийг идэвхжүүлэх ёстой. PPP-ийг сайжруулах замаар хоёулаа хамтран ажиллаж болно.

Сөрөг талын 1-р мэтгэлцэгч:
PPP сайн санаа, гэхдээ бодитоор нь үйлчилж байна уу? Бидний “Ногоон хот” төслийн PPP гэрээ хэдэн жил хугацаа хожсон бэ? Гэрээний нөхцөл хэн дээр давуу байсан бэ? Хувийн компания ашгаа оллоо, төр нь хариуцлагаа хүлээсэн. Ингээд иргэд болон төсөв алдагдсан. Тиймээс “систем сайжруулъя” гэж хэлэхэд, тухайн системийг хэн, хэрхэн бүрдүүлэх вэ? Хэрвээ та нар системийг бүрдүүлэхийн тулд шинэ мөнгө шаардаж байгаа бол, энэ нь мөн төрийн хөрөнгө оруулалт болох юм!

Эерэг талын 1-р мэтгэлцэгч:
Тийм ээ, систем бүрдүүлэхэд мөнгө шаардлагатай. Гэхдээ түүнийг “хяналтын систем”, “үнэлгээний платформ”, “прозрачностийн технологи”-д оруулбал, тэр мөнгө бүх төслүүдийн чанарыг сайжруулах болно. Үүнийг “хөрөнгө оруулалт” гэж үзэх ёстой. Төр нь зөвхөн зам, барилга биш, харин “дэд бүтцийн экосистемийг” бий болгох үүрэгтэй. Тиймээс төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдүүлэх нь зөвхөн мөнгөний асуудал биш, харин улс төрийн зорилго, урт хугацааны үзэл баримжлалын асуудал юм.

Сөрөг талын 3-р мэтгэлцэгч:
Гэвч та нар “урт хугацааны үзэл” гэж хэлэхдээ, “товч хугацааны реаль”-ыг маргаж байна. Иргэд өдөр бүр унасан замаар явж, борооны үед гэртээ усны хаалттай сууж байна. Тэдэнд шаардлагатай нь “шинэ зам”, “шинэ станц” биш, харин “одоо байгааг засах” юм. Төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэх нь иргэдийн шууд хэрэгцээг халхалж, “томоохон төсөл”-д анхаарлаа хандуулах аюултай. Бидний шаардлага бол “төсөвийн онцгой хяналт”, “ажиллагааны прозрачность”, “ажилтны хариуцлага” — эдгээрийг хангахгүйгээр шинэ мөнгө оруулах нь аюултай.

Эцсийн дүгнэлт

Эерэг талын эцсийн дүгнэлт

Бид тодорхой хэлэхийг хүсч байна: Монгол Улсад дэд бүтцийн төслүүдэд төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх нь зайлшгүй. Яагаад гэвэл дэд бүтэц бол зөвхөн бизнесийн бус, нийгмийн үндсэн эрх юм. Таван жилийн өмнөх судалгаа нь замын дутагдал нь тээврийн зардлыг дунджаар 30%-иар нэмэгдүүлдэг гэж харуулсан. Ингэхэд мал аж ахуйн бүс нутагт байгаа фермерийн нэг килограмм ноосыг ЗХУ-д хүргэх зардал нь түүний үнээс илүү байж болно. Энэ бол зах зээл үл хариуцаж чадах асуудал.

Төр л тийм төслүүдийг хариуцаж чадна — хотын метро, салхины цахилгаан станц, аймгийн хоорондын зам, ус түгээх систем. Эдгээр нь ашиг олохоос илүү, улс төрийн болон нийгмийн хариуцлага шаарддаг. Төрийн хөрөнгө оруулалт гэдэг бол зөвхөн мөнгөн гүйлт биш, харин улс төрийн зорилго, урт хугацааны хөгжлийн үндэс юм.

Гэхдээ бид тодорхойлохыг хүсч байна: Төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдүүлэх нь “мөнгө шидэх” гэсэн үг биш. Бидний зорилго бол “системийг шинэчлэх” юм. Хэрэв төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх бол, түүнийг PPP загвараар, прозрачных хяналтаар, бие даасан үнэлгээний байгууллагуудаар дэмждэг байх ёстой. Улс төрчид “миний төсөл” гэж төслийг политикийн инструмент болгохыг зогсоох ёстой. Төсөв хаялтын замаар “дэд бүтэц” гэж нэрлэгдэх асуудлыг бид зөвшөөрөхгүй.

Тиймээс бидний байр суурь: Тийм, төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх ёстой. Гэхдээ зөвхөн тодорхой нөхцөлд — хяналт сайтай, үр ашгийг хэмждэг, хувийн хэлтэстэй тэнцвэртэй, тогтвортой хууль эрх зүйн орчинд л. Дэд бүтэц бол төрийн үүрэг. Төр нь түүнийг гүйцэтгэхээс зайлсхийж болохгүй.

Сөрөг талын эцсийн дүгнэлт

Бид төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэхийг эсэргүүцэж байгаа нь “дэд бүтэц муу” гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэсэн үг биш. Бид яг л түүнийг хамгийн их хайрладаг. Гэхдээ та бүхэнд асуумж: Бидний одоогийн дэд бүтэц хэр сайн ажиллаж байна вэ? Улаанбаатар хотын 40% ус алдагдаж байна. 15 томоохон төслөөс зөвхөн 7 нь хожоогоор ажилласан. Бид GDP-ийн 70%-тай өртэй. Энэ нөхцөлд төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэх нь шийдэл биш, харин аюул юм.

Та нар “төр л хийж чадна” гэж хэлэхдээ, төрийн хэрэгжүүлэх чадварыг үл тоомсорлож байна. Хэрэв төр өнөөдөр 100 төгрөгийг 80-д хувилж чадахгүй байгаа бол, 200 төгрөгийг 160-д хувилах боломжтой юу? Нэмэлт хөрөнгө оруулалт нь алдааны үр дүнг нэмэгдүүлэхэд хүргэх болно.

Мөн та нар “PPP”-ийг санал болгож байгаа. Тийм ээ, сайн санаа. Гэвч мөн үнэндээ Монголд PPP амжилтгүй байна. Яагаад? Учир нь төр хувийн хэлтэстэй тэнцвэртэй харьцаагүй, харин түүнд “үйлчилгээ үзүүлэх” гэж оролддог. Хувийн хэлтэс бол капитал, новатор, үр ашгийн хөдөлгүүр. Төр нь түүнийг “шахаж гаргах” биш, харин “дуудаж ирэх” ёстой.

Тиймээс бидний байр суурь: Үгүй, төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх ёсгүй — одоогийн системээр биш. Бидний анхны алхам бол “одоо байгаа мөнгөө зөв хэрэглэх” юм. Төслийн үр ашгийг үнэлэх систем, төвлөрөөгүй шийдвэр гаргалт, бие даасан хяналт, тогтвортой хууль байгуулалт. Хэрэв эдгээр байвал, төр бусад нэмэлт хөрөнгийг хувийн хэлтэстэй хамтран ашиглах боломжтой болно.

Төрийн хөрөнгө оруулалт нэмэх нь “баталгаатай” шийдэл мэт санагддаг. Гэвч бодитдоо энэ нь “ойролцоо шийдэл” бөгөөд урт хугацаанд системийн сайжруулалтыг саатаана. Бидний зорилго бол “илүү их мөнгө” биш, “илүү ухаалаг систем” юм.