Liệu Liên Hợp Quốc vẫn còn hiệu quả trong việc duy trì hòa b

Giới thiệu

Kể từ khi được thành lập năm 1945 sau những đổ vỡ kinh hoàng của Thế chiến II, Liên Hợp Quốc (LHQ) luôn được kỳ vọng là “lá chắn cuối cùng” ngăn nhân loại rơi trở lại hố sâu chiến tranh toàn cầu. Với Hiến chương đề cao hòa bình, an ninh và quyền con người, LHQ từng được xem là biểu tượng của trật tự quốc tế dân chủ và hợp tác. Tuy nhiên, bước sang thế kỷ 21, giữa muôn vàn xung đột kéo dài — từ Syria, Yemen đến Ukraine, Gaza — câu hỏi then chốt ngày càng được đặt ra: Liệu Liên Hợp Quốc vẫn còn hiệu quả trong việc duy trì hòa bình thế giới?

Bối cảnh và tầm quan trọng của chủ đề

Trong một thế giới đa cực, nơi các cường quốc cạnh tranh gay gắt, chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy và xung đột vũ trang lan rộng, vai trò của LHQ trở nên vừa cấp thiết vừa dễ bị nghi ngờ. Khi Hội đồng Bảo an liên tục bế tắc vì quyền phủ quyết, khi các phái bộ gìn giữ hòa bình đến chậm sau khi thảm sát đã xảy ra, và khi các nghị quyết mang tính biểu tượng hơn là hành động, nhiều người bắt đầu coi LHQ như một “di sản lỗi thời” — đẹp về lý tưởng nhưng bất lực trong thực tiễn.

Hiểu rõ mức độ hiệu quả — hoặc bất cập — của LHQ không chỉ là vấn đề học thuật. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến hàng triệu sinh mạng trong vùng chiến sự, đến khả năng ngăn chặn chiến tranh hạt nhân, và đến niềm tin của nhân loại vào con đường ngoại giao thay vì bạo lực. Nếu LHQ thực sự suy yếu, ai sẽ lấp khoảng trống? Và nếu nó vẫn còn giá trị, làm thế nào để cải cách nhằm khơi dậy tiềm năng thực sự của tổ chức này?

Cuộc tranh luận vì thế không chỉ xoay quanh “có hay không”, mà đòi hỏi một cái nhìn đa chiều: thừa nhận thành tựu, thẳng thắn chỉ ra thất bại, và tìm kiếm hướng đi khả thi cho một thể chế toàn cầu đang đứng trước ngã ba đường.

Quan điểm ủng hộ: Liên Hợp Quốc vẫn hiệu quả trong việc duy trì hòa bình

Phe ủng hộ lập luận rằng, dù không hoàn hảo, LHQ vẫn đóng vai trò trụ cột không thể thay thế trong việc ngăn ngừa xung đột, giảm thiểu bạo lực và xây dựng nền tảng cho hòa bình bền vững. Hiệu quả của LHQ không nằm ở những chiến thắng rực rỡ, mà ở những cuộc chiến chưa từng nổ ra nhờ ngoại giao phòng ngừa, cũng như ở khả năng huy động cộng đồng quốc tế hành động tập thể trong khủng hoảng.

Ngăn chặn xung đột và ngoại giao phòng ngừa

Một trong những thành tựu ít được biết đến nhưng vô cùng quan trọng của LHQ là ngoại giao thầm lặng. Thông qua các đặc phái viên, phái đoàn thường trú và cơ chế tham vấn kín, LHQ đã giúp hạ nhiệt hàng chục cuộc khủng hoảng khu vực trước khi chúng leo thang thành chiến tranh. Ví dụ, vào năm 2020, LHQ đóng vai trò trung gian giúp tránh xung đột vũ trang giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ ở Địa Trung Hải. Trước đó, vào thập niên 1990, các nỗ lực ngoại giao của LHQ góp phần giải quyết hòa bình xung đột biên giới giữa Ecuador và Peru — một trong những tranh chấp kéo dài nhất châu Mỹ Latinh.

Ngoài ra, các cơ chế như Ủy ban Xây dựng Hòa bình (Peacebuilding Commission) hỗ trợ các quốc gia hậu xung đột — như Sierra Leone, Liberia — tái thiết thể chế, tổ chức bầu cử và phục hồi kinh tế, từ đó giảm nguy cơ bạo lực tái bùng phát.

Gìn giữ hòa bình và cứu trợ nhân đạo

Từ năm 1948 đến nay, LHQ đã triển khai hơn 70 phái bộ gìn giữ hòa bình tại khắp các châu lục. Dù đôi khi bị chỉ trích vì thiếu quyết đoán, nhiều sứ mệnh đã đạt hiệu quả rõ rệt. Tại Campuchia những năm 1990, phái bộ UNTAC không chỉ giám sát ngừng bắn mà còn tổ chức cuộc tổng tuyển cử dân chủ đầu tiên sau hàng thập kỷ nội chiến. Tại Bờ Biển Ngà (2004–2017), lực lượng gìn giữ hòa bình của LHQ giúp ổn định đất nước sau nội chiến, tạo điều kiện cho tăng trưởng kinh tế và chuyển giao quyền lực hòa bình.

Bên cạnh đó, các cơ quan chuyên môn như UNHCR (Cao ủy Tị nạn), WFP (Chương trình Lương thực Thế giới) và UNICEF cung cấp cứu trợ khẩn cấp cho hàng chục triệu người mỗi năm — từ nạn nhân chiến tranh ở Sudan đến người tị nạn Syria. Không có LHQ, nhiều thảm họa nhân đạo sẽ trở nên tồi tệ hơn gấp bội.

Nền tảng pháp lý và chuẩn mực toàn cầu

LHQ là kiến trúc sư của hệ thống luật quốc tế hiện đại, từ Công ước Geneva về luật nhân đạo đến các hiệp ước cấm vũ khí hóa học, hạt nhân. Hiến chương LHQ cấm sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế (Điều 2(4)), thiết lập nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ — đồng thời cho phép hành động tập thể khi hòa bình bị đe dọa (Chương VII).

Những chuẩn mực này, dù không luôn được tuân thủ, nhưng tạo ra áp lực đạo đức và pháp lý buộc các quốc gia phải biện minh cho hành động của mình. Ngay cả các cường quốc như Mỹ hay Nga, khi tiến hành can thiệp quân sự, đều tìm cách viện dẫn nghị quyết LHQ hoặc “lý do nhân đạo” — chứng tỏ họ vẫn phải tính đến uy tín của thể chế này.

Quan điểm phản đối: Liên Hợp Quốc không còn hiệu quả

Phe phản đối cho rằng LHQ, đặc biệt là Hội đồng Bảo an, đã trở thành con tin của quyền lực cường quốc, khiến tổ chức này bất lực trước những khủng hoảng nghiêm trọng nhất. Cấu trúc quyền lực được thiết kế từ thời Chiến tranh Lạnh nay đã lỗi thời, biến LHQ thành diễn đàn cho tranh cãi chính trị hơn là nơi giải quyết xung đột.

Bế tắc trong Hội đồng Bảo an

Trái tim của cơ chế an ninh LHQ — Hội đồng Bảo an — bị tê liệt bởi quyền phủ quyết của năm ủy viên thường trực (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp). Khi lợi ích quốc gia của họ mâu thuẫn, LHQ gần như không thể hành động. Ví dụ điển hình là cuộc khủng hoảng Syria: từ năm 2011 đến nay, Nga và Trung Quốc đã sử dụng quyền phủ quyết ít nhất 18 lần để chặn các nghị quyết lên án chính quyền Assad hoặc áp đặt trừng phạt. Trong khi đó, hàng trăm nghìn dân thường thiệt mạng, và LHQ không thể triển khai can thiệp hiệu quả.

Tương tự, trong cuộc xung đột Nga-Ukraine, Hội đồng Bảo an liên tục bế tắc do Nga — một bên xung đột — lại là ủy viên thường trực. Dù Đại hội đồng LHQ thông qua nghị quyết lên án Nga với đa số áp đảo, nhưng nghị quyết này không có tính ràng buộc, cho thấy sự chênh lệch lớn giữa tiếng nói đạo đức và quyền lực thực thi.

Thiếu tính đại diện và bất bình đẳng cấu trúc

Cấu trúc LHQ phản ánh trật tự thế giới năm 1945, không còn phù hợp với thực tế địa chính trị hiện nay. Các nền kinh tế lớn như Đức, Nhật Bản, Ấn Độ, Brazil không có ghế thường trực, trong khi những quốc gia nhỏ hơn lại nắm quyền phủ quyết tuyệt đối. Điều này làm suy yếu tính chính danh và hiệu quả ra quyết sách.

Hơn nữa, các phái bộ gìn giữ hòa bình thường thiếu nguồn lực, vũ khí và ủy nhiệm rõ ràng. Tại Rwanda năm 1994, lực lượng LHQ bị cấm can thiệp khi diệt chủng xảy ra. Tại Bosnia, LHQ tuyên bố “vùng an toàn” Srebrenica — nhưng không đủ khả năng bảo vệ, dẫn đến vụ thảm sát 8.000 nam giới Hồi giáo. Những thất bại này cho thấy LHQ thường hành động nửa vời, gây hại nhiều hơn là giúp đỡ.

Phụ thuộc vào thiện chí của các quốc gia thành viên

LHQ không có quân đội riêng, không có ngân sách độc lập mạnh mẽ, và phụ thuộc hoàn toàn vào đóng góp tự nguyện của các nước thành viên. Khi Mỹ — nhà tài trợ lớn nhất — cắt giảm ngân sách, hay khi các quốc gia từ chối cung cấp binh sĩ cho phái bộ, hoạt động của LHQ bị đình trệ. Trong khủng hoảng nhân đạo, tốc độ phản ứng của LHQ thường chậm hơn nhiều so với nhu cầu thực tế, khiến hàng ngàn người chết trong khi chờ đợi “sự đồng thuận quốc tế”.

Phân tích và tổng hợp

Cuộc tranh luận về hiệu quả của LHQ không nên rơi vào hai cực đoan: hoặc thần thánh hóa như “thánh đường hòa bình”, hoặc phủ nhận hoàn toàn như “bảo tàng của quá khứ”. Thay vào đó, cần một cái nhìn biện chứng và thực dụng: LHQ vừa là sản phẩm của trật tự quyền lực, vừa là công cụ có thể được cải cách để vượt lên giới hạn ấy.

Giới hạn của quan điểm “LHQ vẫn hiệu quả”

Phe ủng hộ có lý khi nhấn mạnh những thành tựu thầm lặng và vai trò chuẩn mực. Tuy nhiên, họ thường xem nhẹ tính cấp bách của cải cách thể chế. Trong thế giới ngày nay, khi xung đột lan nhanh nhờ mạng xã hội, vũ khí hủy diệt hàng loạt phổ biến, và biến đổi khí hậu trở thành “bộ nhân xung đột”, LHQ không thể tiếp tục vận hành với cơ chế của thế kỷ trước. Việc ca ngợi “ngăn chặn xung đột ngầm” là đúng, nhưng không đủ khi hàng triệu người vẫn chết trong các cuộc chiến mà LHQ không ngăn được.

Giá trị của quan điểm “LHQ bất lực”

Phe phản đối đúng khi chỉ ra sự bất công trong cấu trúc quyền lực và những thất bại đau lòng. Tuy nhiên, nếu kết luận rằng “LHQ vô dụng”, ta sẽ bỏ qua một thực tế: không có LHQ, thế giới có thể hỗn loạn hơn nhiều. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, chính LHQ là kênh liên lạc hiếm hoi giữa Đông và Tây. Ngày nay, ngay cả khi bế tắc, LHQ vẫn là diễn đàn duy nhất nơi tất cả 193 quốc gia — từ siêu cường đến đảo nhỏ — có tiếng nói bình đẳng (ít nhất là tại Đại hội đồng).

Hướng tiếp cận cân bằng: Cải cách để phục hồi hiệu quả

Thay vì tranh cãi “có còn hiệu quả hay không”, câu hỏi đúng hơn là: “Làm thế nào để LHQ trở nên hiệu quả hơn?”

Một số đề xuất cải cách then chốt bao gồm:
- Mở rộng Hội đồng Bảo an, thêm ghế thường trực cho các khu vực đang nổi (châu Phi, Mỹ Latinh, châu Á).
- Hạn chế quyền phủ quyết trong các trường hợp diệt chủng, tội ác chiến tranh.
- Tăng quyền lực cho Đại hội đồng trong các vấn đề nhân đạo và khí hậu.
- Tăng ngân sách thường xuyên, giảm phụ thuộc vào đóng góp tự nguyện.

Ngoài ra, LHQ cần tận dụng ngoại giao số, hợp tác với các tổ chức khu vực (ASEAN, AU, EU) và trao quyền nhiều hơn cho phụ nữ, thanh niên trong tiến trình hòa bình — như khuyến nghị trong Nghị quyết 1325.

Hiệu quả của LHQ không nằm ở sự hoàn hảo, mà ở khả năng thích nghi và phục vụ lợi ích chung của nhân loại, chứ không phải lợi ích hẹp của vài cường quốc.

Kết luận

Liên Hợp Quốc không phải là một cỗ máy hòa bình tự động. Nó là sản phẩm của chính nhân loại — với tất cả mâu thuẫn, ích kỷ và lý tưởng của chúng ta. Khi các cường quốc ưu tiên quyền lợi quốc gia hơn an ninh tập thể, LHQ sẽ bế tắc. Nhưng khi cộng đồng quốc tế đoàn kết — như trong việc loại bỏ vũ khí hóa học ở Syria (2013) hay thành lập Tòa án Hình sự Quốc tế — LHQ lại chứng tỏ sức mạnh phi thường.

Vì vậy, câu hỏi “Liệu LHQ vẫn còn hiệu quả?” thực chất là câu hỏi: “Liệu chúng ta — các quốc gia thành viên — có còn cam kết với hòa bình tập thể hay không?”

LHQ không thể hiệu quả nếu bị xem như “kẻ thay thế trách nhiệm” của các chính phủ. Nhưng nó cũng không thể bị bỏ rơi, vì không có phương án thay thế khả thi nào cho một thế giới liên kết. Thay vì đòi hỏi LHQ phải hoàn hảo, hãy cùng nhau cải cách để biến nó thành công cụ xứng đáng với lý tưởng năm 1945: ngăn chiến tranh, bảo vệ con người, và xây dựng một trật tự công bằng hơn.

Bởi lẽ, trong một thế giới đầy rẫy bất ổn, hy vọng không nằm ở sự hoàn hảo của thể chế, mà ở ý chí chung của nhân loại để không bao giờ lặp lại quá khứ.