Η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να είναι δίκαιη;

Η ανάπτυξη δεν είναι από τη φύση της άδικη· άδικος είναι ο τρόπος που συχνά μοιράζεται. Όταν υπάρχουν προοδευτική φορολογία, ισχυροί έλεγχοι στην αγορά και πραγματική πρόσβαση σε παιδεία, υγεία και χρηματοδότηση, τότε το όφελος δεν μένει στους λίγους. Η ανάπτυξη μπορεί να σηκώσει μισθούς, να ανοίξει θέσεις εργασίας και να μειώσει αποκλεισμούς. Το ερώτημα δεν είναι αν γίνεται, αλλά αν θέλουμε πολιτική βούληση για να γίνει.

Νίκο, ακούω για πολιτική βούληση και δίκαιες πολιτικές, αλλά η ιστορία επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο: κάθε κύμα ανάπτυξης συγκεντρώνει πλούτο σε λίγους ενώ αφήνει την πλειοψηφία να παλεύει με αβέβαιη εργασία και στασιμότητα. Η προοδευτική φορολογία και οι έλεγχοι ακούγονται ωραία στη θεωρία, αλλά στην πράξη το κεφάλαιο και οι πολυεθνικές βρίσκουν πάντα νομικά κενά, φορολογικούς παραδείσους και επιρροή για να τα παρακάμψουν. Κοίταξε την ψηφιακή εποχή: οι γίγαντες τεχνολογίας συσσωρεύουν δισεκατομμύρια, ενώ οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμες ζουν σε επισφάλεια, χωρίς βασικά εργασιακά δικαιώματα. Η ανάπτυξη δεν είναι ουδέτερη μηχανή· είναι δυναμική που από τη φύση της ωθεί τα κέρδη προς τα πάνω και συμπιέζει τους μισθούς. Όσο κι αν μιλάμε για «ενσωματωμένη» ανάπτυξη, η πραγματικότητα δείχνει ότι η ανισότητα αυξάνεται με την οικονομική επέκταση, όχι μειώνεται. Η δικαιοσύνη δεν έρχεται ως παράπλευρο προϊόν της ανάπτυξης, αλλά απαιτεί ριζική αναδιανομή και αλλαγή του ίδιου του παραγωγικού μοντέλου που τη δημιουργεί.

Το ότι η ανισότητα εμφανίζεται συχνά δεν σημαίνει ότι είναι φυσικός νόμος της ανάπτυξης. Σημαίνει ότι αφήσαμε τους κανόνες να υπηρετούν τους ισχυρούς.

Στην ψηφιακή οικονομία, το πρόβλημα δεν είναι η καινοτομία. Είναι η ασύμμετρη διαπραγματευτική δύναμη. Όταν μια πλατφόρμα έχει μονοπωλιακή θέση, τότε ναι, συμπιέζει μισθούς και δικαιώματα. Αλλά αυτό αντιμετωπίζεται με αντιμονοπωλιακή πολιτική, συλλογικές συμβάσεις και φορολόγηση των υπερκερδών, όχι με παραίτηση.

Και ένα στοιχείο που συχνά παραλείπεται: χώρες με ισχυρό κοινωνικό κράτος, όπως οι σκανδιναβικές, δείχνουν ότι μπορεί να υπάρχει υψηλή ανάπτυξη μαζί με χαμηλότερη ανισότητα. Άρα το δίλημμα δεν είναι «ανάπτυξη ή δικαιοσύνη». Είναι «ανεξέλεγκτη ανάπτυξη ή ρυθμισμένη ανάπτυξη με διανομή».

Αν δεν μοιράζονται τα κέρδη, συμφωνώ, η ανάπτυξη γίνεται άδεια λέξη. Αλλά αυτό είναι αποτυχία πολιτικής, όχι καταδίκη του ίδιου του αναπτυξιακού μοντέλου.

Νίκο, η αναφορά στη Σκανδιναβία είναι το κλασικό καταφύγιο, αλλά ξεχνάμε ότι μιλάμε για μικρές, ομοιογενείς κοινωνίες που σήμερα κι αυτές σέρνονται πίσω από την παγκόσμια φυγή κεφαλαίων και τις πιέσεις των διεθνών αγορών. Το να χαρακτηρίζουμε την ανισότητα απλώς «αποτυχία πολιτικής» αγνοεί κάτι θεμελιώδες: το κεφάλαιο συσσωρεύεται εκθετικά, οι μισθοί όχι. Όσο κι αν σχεδιάζουμε αντιμονοπωλιακούς νόμους ή προοδευτική φορολογία, το χρήμα είναι ρευστό. Βρίσκει πάντα τα κενά, αγοράζει επιρροή και μεταφέρει τα κέρδη εκεί που δεν φτάνει ο κρατικός μηχανισμός. Κοίτα γύρω σου: βλέπουμε ρεκόρ κερδών σε εισηγμένες και ταυτόχρονα νοικοκυριά που τρέχουν να καλύψουν το ενοίκιο και το ρεύμα. Η ψηφιακή οικονομία που ανέφερες το επιβεβαιώνει καθημερινά. Εκατομμύρια σε καινοτομία για λίγους ιδρυτές, ενώ οι υπόλοιποι επιβιώνουν με συμβάσεις έργου, αόρατη επισφάλεια και ένα σύστημα που μετράει την αξία μας σε κλικ και παραγωγικότητα. Η «ρυθμισμένη ανάπτυξη» είναι μια αμυντική μάχη που δίνουμε συνεχώς και χάνουμε, γιατί οι κανόνες του παιχνιδιού χαράσσονται από όσους κατέχουν το γήπεδο. Η ανισότητα δεν είναι λάθος ρύθμισης· είναι η φυσική συνέπεια ενός μοντέλου που τρέχει για συσσώρευση, όχι για ισοκατανομή. Όσο το επιβραβεύουμε με όρους όπως «βιώσιμη» ή «ενσωματωμένη» ανάπτυξη, απλώς ντύνουμε την ίδια ανισότητα με καινούργια ρούχα.

Δεν συμφωνώ ότι η διεθνής κινητικότητα του κεφαλαίου ακυρώνει τη δυνατότητα δικαιοσύνης. Αν ίσχυε αυτό, τότε όλες οι χώρες θα ήταν ίδιες. Δεν είναι.

Ναι, οι μισθοί δεν αυξάνονται εκθετικά όπως τα κέρδη. Γι’ αυτό χρειάζονται κανόνες για τη διανομή της υπεραξίας: κατώτατοι μισθοί, συλλογικές διαπραγματεύσεις, φορολόγηση κεφαλαίου, διαφάνεια στις μεταφορές κερδών. Όπου αυτά εφαρμόστηκαν σοβαρά, η ανισότητα μειώθηκε ή συγκρατήθηκε.

Τα ρεκόρ κερδών δίπλα σε ακριβό ενοίκιο δεν αποδεικνύουν ότι η ανάπτυξη είναι άδικη από μόνη της. Αποδεικνύουν ότι η αγορά στέγασης, η φορολογία ακινήτων και ο έλεγχος κόστους ζωής είναι ανεπαρκή. Άλλο το μοντέλο ανάπτυξης, άλλο η θεσμική αποτυχία.

Και στην ψηφιακή οικονομία το ίδιο: δεν φταίει η καινοτομία που λίγοι ιδρυτές παίρνουν τα πάντα. Φταίει η απουσία κανόνων για μετοχική διασπορά, εργασιακή προστασία και φορολογική δικαιοσύνη. Αν δεν ρυθμίσεις το πεδίο, φυσικά θα κερδίσουν οι ήδη ισχυροί.

Άρα όχι, η ανισότητα δεν είναι αναπόφευκτη μοίρα της ανάπτυξης. Είναι το αποτέλεσμα του ποιος γράφει τους κανόνες. Και εκεί ακριβώς κρίνεται η δικαιοσύνη.

Νίκο, λες ότι φταίει το «ποιος γράφει τους κανόνες». Αλλά ακριβώς αυτό επιβεβαιώνει τη θέση μου: σε ένα σύστημα που τρέχει αποκλειστικά για ανάπτυξη, οι κανόνες γράφονται πάντα από όσους κατέχουν το κεφάλαιο και την πολιτική επιρροή. Η «πολιτική βούληση» που επικαλείσαι συγκρούεται με την ίδια τη μηχανή της αγοράς. Όταν οι ρυθμίσεις σφίγγουν, το κεφάλαιο μετακινείται, οι επενδύσεις παγώνουν και η ανεργία χτυπάει την πόρτα. Θυμάσαι τις προσπάθειες φορολόγησης των πολυεθνικών; Δεν άλλαξαν το σύστημα, απλώς γέννησαν πιο περίπλοκες εταιρικές δομές σε ελβετικές ή ιρλανδικές διευθύνσεις. Η «θεσμική αποτυχία» δεν είναι ατύχημα, είναι δομικό χαρακτηριστικό.

Κοίτα την καθημερινότητα γύρω μας. Νέοι που δουλεύουν δέκα ώρες σε λογισμικό, logistics ή delivery βλέπουν τους δείκτες ανάπτυξης να εκτοξεύονται, ενώ ο μισθός τους μόλις καλύπτει το ενοίκιο και τα βασικά. Το ζήτημα δεν είναι ότι λείπουν οι νόμοι. Είναι ότι η ανάπτυξη μετράει το ΑΕΠ, όχι την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ψυχική υγεία ή τον ελεύθερο χρόνο. Μπορούμε να μαλακώσουμε τις αιχμές με ρυθμίσεις, ναι, αλλά δεν αλλάζουμε τον πυρήνα. Όσο το κυνήγι της ανάπτυξης παραμένει ο μοναδικός δείκτης επιτυχίας, η ανισότητα θα είναι το αναπόφευκτο τίμημα. Η ανάπτυξη δεν γίνεται δίκαιη· απλώς γίνεται λιγότερο άγρια. Και η πραγματικότητα έχει δείξει ξεκάθαρα ότι όταν η οικονομία «ανθίζει», η πλειοψηφία απλώς μαζεύει τα ψίχουλα από ένα τραπέζι που στήθηκε για λίγους.