Moet hoger onderwijs voor iedereen gratis zijn?

Als we onderwijs zien als een investering in de samenleving, dan is de conclusie simpel. Een samenleving heeft baat bij opgeleide mensen — artsen, ingenieurs, leraren. Die dragen bij aan iedereen. Dus waarom leggen we de rekening bij de individuele student?

Kennis is geen consumentenartikel dat je koopt voor persoonlijk voordeel. Het is een maatschappelijk goed. Als we hoger onderwijs achter een betaalmuur plaatsen, selecteren we niet op talent, maar op portemonnee. Dat is verspilling van menselijk potentieel.

Ik snap de bezorgdheid over kosten. Maar de vraag is niet: kunnen we het betalen? De vraag is: kunnen we het ons veroorloven om talent te laten liggen?

Laten we eerst helder definiëren waar we over praten. Gratis onderwijs betekent niet dat het geen kosten heeft — het betekent dat de rekening volledig naar de belastingbetaler verschuift. De vraag is dus: is dat rechtvaardig en doelmatig?

Het fundamentele probleem is dat we dan iedereen laten betalen voor iets waarvan de opbrengsten ongelijk verdeeld zijn. Een universitair diploma levert gemiddeld een significant hoger inkomen op over een leven lang. Waarom zou de loodgieter zonder diploma moeten meebetalen aan het salarisvoordeel van de jurist?

Daarnaast is er een psychologisch effect. Wat niets kost, wordt minder gewaardeerd. Studenten die zelf investeren, maken bewustere keuzes en hebben een sterkere prikkel om hun studie succesvol af te ronden. Gratis onderwijs kan leiden tot een cultuur van vrijblijvendheid.

U stelt een belangrijk principe aan de orde: rechtvaardigheid tussen de loodgieter en de jurist. Dat begrijp ik. Maar de redenering houdt geen stand als we dieper kijken.

De loodgieter profiteert net zo goed van een arts die hem kan behandelen, van een ingenieur die de bruggen ontwerpt waarover hij rijdt, van een onderwijzer die zijn kinderen opleidt. Het idee dat onderwijs alleen de afgestudeerde dient, is een verkeerde framing. Het dient de samenleving die die kennis inzet.

Uw tweede punt over waardering is begrijpelijk, maar historisch onjuist. In landen met gratis onderwijs zien we geen lagere studijsucces. Integendeel — wanneer de drempel wegvalt, selecteert men op motivatie in plaats van op bankrekening. Een student die studeert omdat hij wil, niet omdat hij heeft betaald, heeft een zuiverder doel.

De vraag over rechtvaardigheid is dus eigenlijk: willen we selecteren op vermogen of op vermogen?

Juist omdat onderwijs de samenleving dient, moeten we de investering eerlijk spreiden. Niemand zegt dat de student alle kosten moet dragen. Maar een systeem waarbij de student die het meeste profiteert een redelijke bijdrage levert, is geen straf — het is proportionaliteit.

Dat brengt me bij een cruciaal punt: gratis onderwijs is ongericht. Het subsidieert ook degenen die het gemakkelijk zelf kunnen betalen. Kinderen van welgestelde ouders krijgen dan een gratis opleiding die ze zonder problemen privé zouden kunnen financieren. Dat is een omgekeerde herverdeling — van arm naar rijk.

Uw voorbeeld van landen met gratis onderwijs heeft een verborgen beperking. Die systemen bestaan vaak in landen met sterke voorselectie, zoals Scandinavië. Daar studeren relatief weinig mensen aan de universiteit, en gaan velen naar het mbo. Dat is een wezenlijk ander model dan wat wij hier bespreken.

U raakt de kern van de herverdelingskwestie, en dat verdient een eerlijk antwoord.

Maar laten we de analogie doortrekken. Subsidieer ik ook niet de wegen waar de miljonair in zijn Tesla over rijdt? Betaalt de minvermogende niet mee aan de opera die hij nooit bezoekt? We accepteren dat collectieve goederen iedereen ten goede komen, ook als het gebruik ongelijk is.

Uw punt over selectiviteit is scherp — maar het snijdt twee kanten op. Als we ons zorgen maken over efficiëntie, waarom weren we dan talent van mensen die wél willen studeren maar het niet kunnen betalen? Dat is pure verspilling van menselijk kapitaal.

En die zogenaamde omgekeerde herverdeling? Die bestaat alleen als we naar de instap kijken. Naar de uitkomst kijken — en de welgestelde student wordt de hoogste belastingbetaler. Die investering in zijn opleiding krijgt de samenleving dubbel en dwars terug.

Het echte verschil tussen ons is dit: u ziet onderwijs als een persoonlijk voorrecht. Ik zie het als een maatschappelijk fundament.

Uw wegen-analogie is verhelderend, maar juist die analogie ondersteunt mijn punt. Wegen betalen we via wegenbelasting en accijnzen — de gebruiker betaalt mee naar rato van gebruik. Dat is precies wat ik voorstel: niet alles gratis, maar een stelsel waarin de gebruiker naar vermogen bijdraagt, bijvoorbeeld via een inkomensafhankelijk terugbetalingssysteem.

Mijn punt over omgekeerde herverdeling blijft staan. U zegt dat de welgestelde student later meer belasting betaalt. Maar diezelfde student zou ook meer belasting betalen mét een eigen bijdrage aan de studie. Het verschil is dat we met gratis onderwijs de studie eerst volledig collectief financieren, terwijl we die kosten ook kunnen verhalen op degenen die er het meeste profijt van hebben.

En wat betreft het weren van talent: daar ben ik het volledig mee eens. Daarom pleit ik voor een systeem waarbij niemand wordt uitgesloten door gebrek aan middelen, maar waarbij de bijdrage achteraf plaatsvindt, gekoppeld aan inkomen. Dat is geen drempel aan de poort, maar een eerlijke deling van de opbrengst.